1. ಸಾರಸ್ ಕ್ರೇನ್ (Sarus Crane)
ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಹಾರುವ ಹಕ್ಕಿ ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿ ಸಾರಸ್ ಕ್ರೇನ್ಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು 1.8 ಮೀಟರ್ (5.9 ಅಡಿ) ಎತ್ತರ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲದು. ಬೂದು ಬಣ್ಣದ ದೇಹ, ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ತಲೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತು దీనిಗೆ ವಿಶೇಷ ನೋಟವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಈ ಪಕ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸಂಗಾತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಷ್ಠಾವಂತವಾಗಿದ್ದು, ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಒಂದೇ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತವೆ. ಇವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
2. ದೊಡ್ಡ ಭಾರತೀಯ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ (Great Indian Bustard)
ಹಾರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರವಾದ ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಭಾರತೀಯ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಕೂಡ ಒಂದು. ಇದು ಸುಮಾರು 15 ಕೆ.ಜಿ.ಯಷ್ಟು ತೂಗಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಒಂದು ಮೀಟರ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಗಾತ್ರದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಇದು ಹಾರಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ನಡೆಯಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತದೆ. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ನಾಶದಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರಭೇದವು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಗುಜರಾತ್ನ ಕೆಲವು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
3. ಹಿಮಾಲಯನ್ ಗ್ರಿಫನ್ ರಣಹದ್ದು (Himalayan Griffon Vulture)
ಹಿಮಾಲಯದ ಬಾನಂಗಳದ ರಾಜನಂತೆ ಮೆರೆಯುವ ಈ ರಣಹದ್ದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಬರೋಬ್ಬರಿ 3 ಮೀಟರ್ (10 ಅಡಿ) ವರೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲವು. ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಣಹದ್ದುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಹಿಮಾಲಯದ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಪರಿಸರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಡುವಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಲಡಾಖ್, ಉತ್ತರಾಖಂಡ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿಂನ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
4. ಸಿನೇರಿಯಸ್ ರಣಹದ್ದು (Cinereous Vulture)
ಹಿಮಾಲಯನ್ ಗ್ರಿಫನ್ಗೆ ನಿಕಟ ಪೈಪೋಟಿ ನೀಡುವ ಮತ್ತೊಂದು ದೈತ್ಯ ಹಕ್ಕಿ ಎಂದರೆ ಸಿನೇರಿಯಸ್ ರಣಹದ್ದು. ಇದೂ ಕೂಡ ಸುಮಾರು 3 ಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಡು ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ದೇಹ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕೊಕ್ಕು దీని ಲಕ್ಷಣ. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಬರುವ ಈ ಹಕ್ಕಿ, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್ನ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಸತ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೃತದೇಹಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಬದುಕುತ್ತವೆ.
5. ಡಾಲ್ಮೇಷಿಯನ್ ಪೆಲಿಕನ್ (Dalmatian Pelican)
ಭಾರತಕ್ಕೆ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಹಕ್ಕಿ ಡಾಲ್ಮೇಷಿಯನ್ ಪೆಲಿಕನ್. ಇದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳು 3 ಮೀಟರ್ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿರಬಹುದು. దీని ಬೃಹತ್ ಕೊಕ್ಕಿನ ಕೆಳಗೆ ಇರುವ ಚೀಲವು ಮೀನುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪಂಜಾಬ್ನ ಹರಿಕೆ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಜലാಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.
6. ದೊಡ್ಡ ಹಾರ್ನ್ಬಿಲ್ (Great Hornbill)
ದೊಡ್ಡ ಹಾರ್ನ್ಬಿಲ್ ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ, ಬೃಹತ್ ಕೊಕ್ಕು ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲಿರುವ 'ಕ್ಯಾಸ್ಕ್' ಎಂಬ ರಚನೆಯಿಂದಾಗಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ದೇಹವು 130 ಸೆಂ.ಮೀ. ಉದ್ದವಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ರೆಕ್ಕೆಗಳು 1.5 ಮೀಟರ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಗಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದರ ಹಾರಾಟದ ಶಬ್ದವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕೇಳಬಹುದು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯದ ತಪ್ಪಲಿನ ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸುಂದರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷಿಯೂ ಹೌದು.
7. ಕಪ್ಪು ಕತ್ತಿನ ಕೊಕ್ಕರೆ (Black-necked Stork)
ಸುಮಾರು 1.3 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಈ ಕೊಕ್ಕರೆ, ತನ್ನ ಉದ್ದನೆಯ ಕೆಂಪು ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಕತ್ತಿನಿಂದಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಏಕೈಕ ಕೊಕ್ಕರೆ ಜಾತಿಯಾಗಿದೆ. ಗಂಡು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣು ಹಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಕಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದು; ಗಂಡಿನ ಕಣ್ಣು ಕಡು ಕಂದು ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ, ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಣ್ಣು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಿಹಿನೀರಿನ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳ ಬಳಿ ಇವು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.
8. ದೊಡ್ಡ ಅಡ್ಜುಟೆಂಟ್ ಕೊಕ್ಕರೆ (Greater Adjutant)
ವಿಚಿತ್ರವಾದರೂ, ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಈ ಕೊಕ್ಕರೆ ಸುಮಾರು 1.5 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 2.5 ಮೀಟರ್ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೊಡ್ಡದಾದ ಕೊಕ್ಕು ಮತ್ತು ಕತ್ತಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೇತಾಡುವ ಚರ್ಮದ ಚೀಲ దీని ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣ. ಇವು ಪರಿಸರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. ಅಸ್ಸಾಂನ ಗುವಾಹಟಿ ಬಳಿಯ ದೀಪೋರ್ ಬೀಲ್ ಈ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.
9. ಭಾರತೀಯ ನವಿಲು (Indian Peafowl)
ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವ ನವಿಲು ತನ್ನ ಉದ್ದನೆಯ ಮತ್ತು ವರ್ಣರಂಜಿತ ಗರಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಗಂಡು ನವಿಲಿನ ಬಾಲದ ಗರಿಗಳು ಸೇರಿ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದ 2 ಮೀಟರ್ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿರಬಹುದು, ಇದು ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಗಂಡು ನವಿಲು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಗರಿಗಳನ್ನು ಹರಡಿ ಕುಣಿಯುವ ದೃಶ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಮನಮೋಹಕ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು.
10. ಯುರೇಷಿಯನ್ ಹದ್ದು-ಗೂಬೆ (Eurasian Eagle-Owl)
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗೂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವಂತಹ ಗರಿಗಳು దీని ಗುರುತಾಗಿವೆ. ಇದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಮಾರು 1.8 ಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದು ನಿಶಾಚರಿ ಬೇಟೆಗಾರನಾಗಿದ್ದು, ಸಣ್ಣ ಸಸ್ತನಿಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸರೀಸೃಪಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತದೆ. ಬಂಡೆಗಳಿರುವ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.
