ಚಿಪ್ಕೊ ಚಳವಳಿ: ಮರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿದ ಮಹಾ ಚಳವಳಿ
೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಖಂಡದ (ಆಗಿನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗ) ಹಿಮಾಲಯದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಚಿಪ್ಕೊ ಚಳವಳಿಯು ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ಹೋರಾಟಗಳ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು. 'ಚಿಪ್ಕೊ' ಎಂದರೆ 'ಅಪ್ಪಿಕೋ' ಎಂದರ್ಥ. ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮರಗಳನ್ನು
ಕಡಿಯುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಿಂತರು. 'ನಮ್ಮನ್ನು ಕಡಿದ ನಂತರವೇ ಮರವನ್ನು ಕಡಿಯಿರಿ' ಎಂಬುದು ಅವರ ದೃಢ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು. ಸುಂದರ್ಲಾಲ್ ಬಹುಗುಣ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಿ ಪ್ರಸಾದ್ ಭಟ್ ಅವರಂತಹ ನಾಯಕರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಹೋರಾಟವು ಕೇವಲ ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಸ್ಥಳೀಯರ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಹಕ್ಕಿನ ಹೋರಾಟವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಚಳವಳಿಯ ಯಶಸ್ಸು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಇತ್ತೆಂದರೆ, ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ೧೫ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮರ ಕಡಿಯುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿದರು. ಇದು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಾಂತಿ: ರಾಜಕೀಯವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿದ ಆಂದೋಲನ
೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್ (ಜೆ.ಪಿ.) ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ 'ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಾಂತಿ' ಚಳವಳಿಯು ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಘಟ್ಟ. ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಚಳವಳಿಯು, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆಯಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಆಂದೋಲನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಜೆ.ಪಿ. ಅವರು 'ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಾಂತಿ'ಗೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಇದು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ತರುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಈ ಚಳವಳಿಯ ತೀವ್ರತೆಯು ಅಂದಿನ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿಯೇ ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮೇಲೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇರಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ನಂತರ ನಡೆದ ೧೯೭೭ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜನತಾ ಪಕ್ಷವು ಜಯಭೇರಿ ಬಾರಿಸಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸೇತರ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಇದು ಜನರ ಸಂಘಟಿತ ಶಕ್ತಿಯು ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬದಲಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ.
ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿ ಆಂದೋಲನ: ಜನ್ ಲೋಕಪಾಲ್ಗಾಗಿ ಜನಾಂದೋಲನ
೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಗಾಂಧಿವಾದಿ ಅಣ್ಣಾ ಹಜಾರೆ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ 'ಭಾರತ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿ ಆಂದೋಲನ' ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜನಾಂದೋಲನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಕ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ತಡೆಯಲು 'ಜನ್ ಲೋಕಪಾಲ್' ಎಂಬ ಕಠಿಣ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕೆಂದು ಈ ಚಳವಳಿ ಆಗ್ರಹಿಸಿತು. ದೆಹಲಿಯ ರಾಮಲೀಲಾ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣಾ ಹಜಾರೆ ಅವರು ಕೈಗೊಂಡ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಕ್ಕೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುವಕರು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದವರಿಂದ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ನಗರ-ಪಟ್ಟಣಗಳ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು 'ನಾನು ಅಣ್ಣಾ' ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದರು. ಈ ಚಳವಳಿಯ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಮಣಿದ ಅಂದಿನ ಯುಪಿಎ ಸರ್ಕಾರವು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲ್ ಮತ್ತು ಲೋಕಾಯುಕ್ತ ಕಾಯ್ದೆ ೨೦೧೩ ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಆಂದೋಲನವು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ ಜನರ ಕೈಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.
ನರ್ಮದಾ ಬಚಾವೋ ಆಂದೋಲನ: ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
ನರ್ಮದಾ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಬೃಹತ್ ಯೋಜನೆ ವಿರೋಧಿಸಿ ೧೯೮೫ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ 'ನರ್ಮದಾ ಬಚಾವೋ ಆಂದೋಲನ' (ಎನ್ಬಿಎ), 'ಅಭಿವೃದ್ಧಿ'ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಕುರಿತು ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ಮೇಧಾ ಪಾಟ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಬಾಬಾ ಆಮ್ಟೆ ಅವರಂತಹ ನಾಯಕರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಈ ಚಳವಳಿಯು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಂದಾಗಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಆದಿವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ರೈತರ ಸ್ಥಳಾಂತರ, ಪರಿಸರ ನಾಶ ಹಾಗೂ ಪುನರ್ವಸತಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಿತು. ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಈ ಚಳವಳಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದಿದ್ದರೂ, ಇದರ ಯಶಸ್ಸು ಬೇರೆಯೇ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಹೋರಾಟದಿಂದಾಗಿ, ಯೋಜನೆಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ಜನರಿಗೆ योग्य ಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಸತಿಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿತು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವಾಗ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಲಾಗದು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರುವಲ್ಲಿ ಈ ಚಳವಳಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.
