ಚಳವಳಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳು
1971ರ 'ಗರೀಬಿ ಹಟಾವೋ' ಘೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಚಂಡ ಬಹುಮತ ಪಡೆದಿದ್ದ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಸರ್ಕಾರದ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿತ್ತು. 1971ರ ಬಾಂಗ್ಲಾ ವಿಮೋಚನಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ಗೆಲುವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಮಾಧಾನ ತಂದರೂ, ದೇಶವು ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕ
ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು. ನಿರಂತರ ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆ, ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಕೊರತೆ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದಾಗಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಹತಾಶರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಅಸಮಾಧಾನ ಮೊದಲು ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡಿದ್ದು ಗುಜರಾತ್ನಲ್ಲಿ. 1974ರಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಹಾಸ್ಟೆಲ್ ಶುಲ್ಕ ಏರಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ 'ನವನಿರ್ಮಾಣ ಆಂದೋಲನ'ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಹೋರಾಟ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ವಿರುದ್ಧದ ದೊಡ್ಡ ಚಳವಳಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಚಳವಳಿಯ ಯಶಸ್ಸು ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡಿತು.
ಜೆಪಿ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು 'ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಾಂತಿ'
ಗುಜರಾತ್ನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಬಿಹಾರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಅಲ್ಲಿನ ಭ್ರಷ್ಟ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೊರತೆ ಇತ್ತು. ಆಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದು ಸರ್ವೋದಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಿರಿಯ ಸಮಾಜವಾದಿ ನಾಯಕ ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣ್ (ಜೆಪಿ) ಅವರ ಮೊರೆ ಹೋದರು. ಮೊದಲು ಹಿಂಜರಿದರೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೆ ಮಣಿದ ಜೆಪಿ, ಚಳವಳಿಯ ನಾಯಕತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಪ್ಪಿದರು. ಆದರೆ, ಅವರು ಒಂದು ಷರತ್ತು ವಿಧಿಸಿದರು: ಈ ಚಳವಳಿ ಕೇವಲ ಬಿಹಾರಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಾಗಿರಬೇಕು. ಜೆಪಿಯವರ ಪ್ರವೇಶದೊಂದಿಗೆ, ಚಳವಳಿಯ ಸ್ವರೂಪವೇ ಬದಲಾಯಿತು. ಅವರು ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಸರ್ಕಾರ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹೋರಾಟವಾಗಿ ನೋಡದೆ, 'ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಾಂತಿ' (Total Revolution) ಎಂದು ಕರೆದರು. ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹೀಗೆ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ತರುವುದೇ ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು.
ಚಳವಳಿಯ ಉತ್ತುಂಗ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ
ಜೆಪಿಯವರ 'ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಾಂತಿ'ಯ ಕರೆಗೆ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದವರು, ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ಈ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿದವು. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ರ್ಯಾಲಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ, ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಜೆಪಿ ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದರು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, 1975ರ ಜೂನ್ 12ರಂದು ಅಲಹಾಬಾದ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್, 1971ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಸರ್ಕಾರಿ ಯಂತ್ರವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿ, ಅವರ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಅಸಿಂಧುಗೊಳಿಸಿತು. ಈ ತೀರ್ಪು ಚಳವಳಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲ ನೀಡಿತು. ಜೆಪಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ದೇಶವ್ಯಾಪಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕರೆ ನೀಡಿದವು. ಈ ರಾಜಕೀಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಲು, ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಫಕ್ರುದ್ದೀನ್ ಅಲಿ ಅಹ್ಮದ್ ಅವರ ಮೂಲಕ 1975ರ ಜೂನ್ 25ರಂದು ದೇಶದ ಮೇಲೆ 'ಆಂತರಿಕ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ'ಯನ್ನು ಹೇರಿದರು.
ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕಗ್ಗೊಲೆ
ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ 21 ತಿಂಗಳುಗಳು ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕರಾಳ ಅಧ್ಯಾಯ. ಜೆಪಿ, ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ, ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ, ಲಾಲ್ ಕೃಷ್ಣ ಆಡ್ವಾಣಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಾವಿರಾರು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಹೋರಾಟಗಾರರನ್ನು ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಜೈಲಿಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಪತ್ರಿಕಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲಾಯಿತು, ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಸಣ್ಣ ದನಿ ಎತ್ತಿದವರನ್ನೂ ದಮನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಪುತ್ರ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ಪ್ರಭಾವಿ ನಾಯಕರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿದೆ ಎನ್ನಲಾದ ಕಡ್ಡಾಯ ಕುಟುಂಬ ಯೋಜನೆ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯ ಕೊಳೆಗೇರಿಗಳ ತೆರವು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ತೀವ್ರ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದವು.
ಚಳವಳಿಯ ಫಲಿತಾಂಶ: ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿಯ ಜಯಭೇರಿ
ಸುಮಾರು 21 ತಿಂಗಳ ನಂತರ, 1977ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಿ, ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಚುನಾವಣೆ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಇದು ಅನೇಕರಿಗೆ ಅಚ್ಚರಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತು. ಜೈಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಾಯಕರು ಜೆಪಿಯವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಒಂದಾದರು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ (ಒ), ಜನಸಂಘ, ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಲೋಕದಳದಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ತಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು 'ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿ' ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪಕ್ಷದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದವು. 'ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಉಳಿಸಿ' ಎಂಬುದು ಅವರ ಏಕೈಕ ಚುನಾವಣಾ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಚುನಾವಣಾ ಫಲಿತಾಂಶ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿತ್ತು. ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿ ಭರ್ಜರಿ ಜಯಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ಸೋಲನುಭವಿಸಿದರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸೇತರ ಸರ್ಕಾರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು.
ದೇಶದ ಮೇಲೆ ಬೀರಿದ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಣಾಮ
ಜೆಪಿ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಜನತಾ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಯೋಗವು ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದ ಮೇಲೆ ದೂರಗಾಮಿ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರಿತು. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಇದು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಮುರಿಯಿತು ಮತ್ತು ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಅಥವಾ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಿತು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಈ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನಾಯಕರು ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಲಾಲು ಪ್ರಸಾದ್ ಯಾದವ್, ನಿತೀಶ್ ಕುಮಾರ್, ಶರದ್ ಯಾದವ್, ಮುಲಾಯಂ ಸಿಂಗ್ ಯಾದವ್ರಂತಹ ಅನೇಕ ಇಂದಿನ ನಾಯಕರು ಜೆಪಿ ಚಳವಳಿಯ ಕೂಸುಗಳೇ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ಇದು ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜನರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿತು. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವು, ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಹಕ್ಕಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.
