ಹಕ್ಕಿನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮೂಲ ಯಾವುದು?
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಹಕ್ಕು ನೇರವಾಗಿ ಒಂದೇ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ 19ನೇ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು, ವಿಧಿ 19(1)(a) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ
'ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ'. ಎರಡನೆಯದು, ವಿಧಿ 19(1)(b) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ 'ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರಾಯುಧವಾಗಿ ಸಭೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕು'. ಈ ಎರಡೂ ಹಕ್ಕುಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅಸಮಾಧಾನ, ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಅಥವಾ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ, ಇದೇ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕಿನ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ.
ಈ ಹಕ್ಕಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಮಿತಿಗಳಿಲ್ಲವೇ?
ಇಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಅಥವಾ ಅನಿಯಂತ್ರಿತವಾದ ಹಕ್ಕಲ್ಲ. ಸಂವಿಧಾನವೇ ಈ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮೇಲೆ 'ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ಬಂಧ'ಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರತೆ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಭದ್ರತೆ, ವಿದೇಶಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸ್ನೇಹ ಸಂಬಂಧಗಳು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ, ನೈತಿಕತೆ ಅಥವಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನಿಂದನೆಯಂತಹ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಈ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿದ್ದರೆ, ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆಯ (ಹಿಂದಿನ CrPC) ಸೆಕ್ಷನ್ 144 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನರ ಗುಂಪು ಸೇರುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಬಹುದು. ಈ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ನ್ಯಾಯಯುತ ಮತ್ತು ಸಮಂಜಸವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳಿವೆ.
ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಏನು ಹೇಳಿದೆ?
ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಹಲವು ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು 'ಸುರಕ್ಷತಾ ಕವಾಟ' (safety valve) ಇದ್ದಂತೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಬಣ್ಣಿಸಿದೆ. ಇದು ಸರ್ಕಾರದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ದಮನಿತ ಧ್ವನಿಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದೇ ವೇಳೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕು ಇತರ ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಸಿಯಬಾರದು ಎಂದೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಶಾಹೀನ್ ಬಾಗ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು, ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾವಧಿಗೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ. ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂದು ಅದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದೆ. ಇದರರ್ಥ, ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನಿಲುವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವೇ?
ಹೌದು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಅಥವಾ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಪೊಲೀಸ್ কর্তৃপক্ষের ಪೂರ್ವಾನುಮತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ. 'ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ' ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ನಿಯಮಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು. ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸುವಾಗ, ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಸ್ವರೂಪ, ಸಮಯ, ಸ್ಥಳ, ಭಾಗವಹಿಸುವವರ ಅಂದಾಜು ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಬಳಸುವ ಸಾಧನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗುವ, ಹಿಂಸಾಚಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಚೋದನೆ ನೀಡುವ ಅಥವಾ ನಿಷೇಧಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಪೊಲೀಸರು ಅನುಮತಿ ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು. ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸುವುದು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸರು ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ.
ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವ: ಒಂದು ಸಮತೋಲನದ ನೋಟ
ಸಂವಿಧಾನವು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕಡೆ, ಇದು ನಾಗರಿಕರ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಸ್ತಿಗೆ ಹಾನಿ, ಹಿಂಸಾಚಾರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವಂತಹ ಘಟನೆಗಳು ಈ ಹಕ್ಕಿನ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಚರ್ಚೆಗೆ ತರುತ್ತವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಆಡಳಿತಗಳು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸ್ಥಗಿತ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಾಜ್ಞೆಗಳಂತಹ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿವೆ. ಇದು ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ನಡುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಶಾಂತಿಯುತ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕಾಗಿದ್ದರೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.
