ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕು
ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ 19(1)(ಬಿ) ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರಾಯುಧವಾಗಿ ಸಭೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಇದರರ್ಥ, ಯಾವುದೇ ಹಿಂಸಾಚಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಗೆ ಭಂಗ ತರದೆ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು
ಗುಂಪು ಸೇರುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಹಕ್ಕು. ಆದರೆ, ಈ ಹಕ್ಕು ಸಂಪೂರ್ಣವಾದದ್ದಲ್ಲ. ದೇಶದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ ಮತ್ತು ಅಖಂಡತೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆಯ ಹಿತದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸರ್ಕಾರವು ಈ ಹಕ್ಕಿನ ಮೇಲೆ ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಬಹುದು. ಈ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲೇ ಪೊಲೀಸರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಸಭೆ
ಪೊಲೀಸರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು, ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಸಭೆಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮುಖ್ಯ. ಭಾರತೀಯ ದಂಡ ಸಂಹಿತೆಯ (IPC) ಸೆಕ್ಷನ್ 141 ರ ಪ್ರಕಾರ, ಐದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಸೇರಿ, ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುವುದು, ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವುದು, ಅಪರಾಧ ಕೃತ್ಯ ಎಸಗುವುದು ಅಥವಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಕ್ರಮ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಆ ಸಭೆಯನ್ನು 'ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಸಭೆ' ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ಸಭೆಯು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ಯಾವುದೇ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದರೂ ಅದು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಬಹುದು.
ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಚದುರಿಸಲು ಪೊಲೀಸರ ಅಧಿಕಾರಗಳು
ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಸಂಹಿತೆಯ (CrPC) ಸೆಕ್ಷನ್ 129 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಸಭೆಯನ್ನು ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿಗೆ ಭಂಗ ತರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿರುವ ಯಾವುದೇ ಸಭೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸಲು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅಥವಾ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಪೊಲೀಸರು ಮೊದಲು ಸಭೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸಲು ಆದೇಶ ನೀಡಬೇಕು. ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಚದುರಿಹೋಗಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆ, ಆ ಸಭೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸಲು ಬಲಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಮತ್ತು ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಅವರಿಗೆ ಇದೆ.
ಬಲಪ್ರಯೋಗದ ಮಿತಿ ಏನು?
ಪೊಲೀಸರು ಬಲಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವಾಗ, ಅದು 'ಕನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿರಬೇಕು' (proportional and minimum) ಎಂಬುದು ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಮುಖ ನಿಯಮ. ಇದರರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಎಷ್ಟು ಅವಶ್ಯಕವೋ ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಬಲವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪೊಲೀಸರು ಮೊದಲು ಮನವೊಲಿಕೆ, ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳಂತಹ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಬಲಪ್ರಯೋಗ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ, ಮೊದಲು ಲಾಠಿ ಚಾರ್ಜ್, ನಂತರ ಅಶ್ರುವಾಯು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವಂತಹ ಹಂತ-ಹಂತದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಬಂದೂಕುಗಳಂತಹ ಮಾರಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ನಿಯಮಗಳಿದ್ದು, ಪ್ರಾಣಾಪಾಯದಂತಹ ಗಂಭೀರ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು.
ಸೆಕ್ಷನ್ 144 (ಈಗ ಬಿಎನ್ಎಸ್ಎಸ್ ಸೆಕ್ಷನ್ 163)
ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುವ ಪದವೆಂದರೆ 'ಸೆಕ್ಷನ್ 144'. ಇದು ಈಗ ಹೊಸ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆಯ (BNSS) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸೆಕ್ಷನ್ 163 ಆಗಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಂತಿ, ಸುರಕ್ಷತೆ ಅಥವಾ ಮಾನವ ಜೀವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವಿದೆ ಎಂದು ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅಥವಾ ಅಧಿಕೃತ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾದಾಗ, ತಕ್ಷಣದ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ಆದೇಶವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬಹುದು. ಈ ಆದೇಶವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಐದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಸೇರುವುದನ್ನು, ಸಭೆಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೋಮುಗಲಭೆ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ತುರ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಾಪಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನಾಗರಿಕರಾಗಿ ಏನು ತಿಳಿಯಬೇಕು?
ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಾಗ, ನಿಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅರಿವಿರಬೇಕು. ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಹಕ್ಕು ನಿಮಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರತಿಭಟನೆಯು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಾದರೆ ಅಥವಾ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಸಭೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದರೆ, ಪೊಲೀಸರು ಕಾನೂನು ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಿಂದ ನಿರಾಕ್ಷೇಪಣಾ ಪತ್ರ (NOC) ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಪೊಲೀಸರು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅತಿಯಾದ ಬಲಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ, ಅದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು. ಪೊಲೀಸರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ.
