ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ
ನೋಟು ಮುದ್ರಣದ ಮೊದಲ ಹಂತವೇ ಯೋಜನೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಎಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ, ಎಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI) ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಹಣದುಬ್ಬರ, ಹಳೆಯ ಹಾಗೂ ಹರಿದ ನೋಟುಗಳ ಬದಲಿ
ಅವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ನಗದುರಹಿತ ವಹಿವಾಟುಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಈ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ನೋಟಿನ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆಯುವುದು ಕಡ್ಡಾಯ. ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಿತ್ರ, ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭ, ನೋಟಿನ ಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿ, ಹೇಗೆ ಅಳವಡಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಿಖರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಶೇಷ ಕಾಗದದ ತಯಾರಿಕೆ
ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಶೇಕಡಾ 100ರಷ್ಟು ಹತ್ತಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಕಾಗದವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನೋಟುಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಾಳಿಕೆ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಗದವನ್ನು ಭಾರತದ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಹೋಶಂಗಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಪೇಪರ್ ಮಿಲ್ಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೇ, ವಾಟರ್ಮಾರ್ಕ್ (ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಿತ್ರ) ಮತ್ತು ಭದ್ರತಾ ದಾರದಂತಹ (Security Thread) ಪ್ರಮುಖ ಸುರಕ್ಷತಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಗದದೊಳಗೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ನೋಟುಗಳನ್ನು ನಕಲು ಮಾಡುವುದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿಸುತ್ತವೆ.
ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಮುದ್ರಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ
ವಿಶೇಷ ಕಾಗದ ಸಿದ್ಧವಾದ ನಂತರ, ಅದನ್ನು ಮುದ್ರಣಾಲಯಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ನೋಟು ಮುದ್ರಣಾಲಯಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ - ನಾಸಿಕ್ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ), ದೇವಾಸ್ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ), ಮೈಸೂರು (ಕರ್ನಾಟಕ) ಮತ್ತು ಸಾಲ್ಬೊನಿ (ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ). ಇಲ್ಲಿ 'ಆಫ್ಸೆಟ್' ಮತ್ತು 'ಇಂಟಾಗ್ಲಿಯೋ' ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಮುದ್ರಣ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಟಾಗ್ಲಿಯೋ ಮುದ್ರಣದಿಂದಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಿತ್ರ, ಆರ್ಬಿಐ ಮುದ್ರೆ ಮತ್ತು ನೋಟಿನ ಮೌಲ್ಯದಂತಹ ಭಾಗಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಉಬ್ಬಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತವೆ. ದೃಷ್ಟಿ ದೋಷವುಳ್ಳವರು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನೋಟಿನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಇದು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ನಕಲು ಮಾಡಲಾಗದ ಭದ್ರತಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು
ಮುದ್ರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಭದ್ರತಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೈಕ್ರೋ-ಲೆಟರಿಂಗ್ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಕ್ಷರಗಳು), ಲೇಟೆಂಟ್ ಇಮೇಜ್ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕೋನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುವ ಚಿತ್ರ), ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಶಾಯಿ (Optically Variable Ink) ಸೇರಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ₹500ರ ನೋಟನ್ನು ಓರೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದರ ಮೇಲಿನ ಭದ್ರತಾ ದಾರದ ಬಣ್ಣವು ಹಸಿರಿನಿಂದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಪ್ರತಿ ನೋಟಿನ ಮೇಲೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸರಣಿ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನೋಟನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮತ್ತು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಭಾರತೀಯ ಕರೆನ್ಸಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತ ನೋಟುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿವೆ.
ಕಠಿಣ ಗುಣಮಟ್ಟ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ
ದೊಡ್ಡ ಹಾಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣಗೊಂಡ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಕಠಿಣ ಗುಣಮಟ್ಟ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಮುದ್ರಣ ದೋಷ, ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ಇತರ ನ್ಯೂನತೆಗಳಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಯಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ತಜ್ಞರು ಈ ಪರಿಶೀಲನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೋಷರಹಿತ ಎಂದು ಖಚಿತವಾದ ನಂತರವೇ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನೋಟುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ, 100 ನೋಟುಗಳ ಕಂತೆಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು 10 ಕಂತೆಗಳ ಬಂಡಲ್ಗಳಾಗಿ ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಚಲಾವಣೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ
ಮುದ್ರಣಾಲಯಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ನೋಟುಗಳ ಬಂಡಲ್ಗಳನ್ನು ಬಿಗಿ ಭದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಬಿಐನ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆರ್ಬಿಐ ಈ ನೋಟುಗಳನ್ನು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ತನ್ನ 'ಕರೆನ್ಸಿ ಚೆಸ್ಟ್'ಗಳಿಗೆ (Currency Chests) ರವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕರೆನ್ಸಿ ಚೆಸ್ಟ್ಗಳು ವಿವಿಧ ಬ್ಯಾಂಕ್ಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಶಾಖೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಇತರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಎಟಿಎಂಗಳಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ನಾವು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಥವಾ ಎಟಿಎಂನಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, ಈ ನೋಟುಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಕೈ ಸೇರಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಚಲಾವಣೆಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.
