ಗಂಗಾ ನದಿ: ಪವಿತ್ರತೆಯ ಪ್ರತೀಕ
ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ನದಿಯಾಗಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಮಾಲಯದ ಗಂಗೋತ್ರಿ ಹಿಮನದಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗೀರಥಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ, ದೇವಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲಕನಂದಾ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಗಮಿಸಿ ಗಂಗೆಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು 2,525 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದ
ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ, ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಉತ್ತರಾಖಂಡ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ, ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿದು బಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಗಂಗೆಯು ಮೋಕ್ಷದಾಯಿನಿ. ವಾರಣಾಸಿ, ಹರಿದ್ವಾರ, ಪ್ರಯಾಗರಾಜ್ನಂತಹ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಗಂಗೆಯ ತಟದಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ.
ಸಿಂಧೂ ನದಿ: ನಾಗರಿಕತೆಯ ತೊಟ್ಟಿಲು
ಭಾರತಕ್ಕೆ 'ಇಂಡಿಯಾ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬರಲು ಕಾರಣವಾದ ಸಿಂಧೂ ನದಿ, ಟಿಬೆಟ್ನ ಮಾನಸ ಸರೋವರದ ಬಳಿ ಉಗಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಲಡಾಖ್ ಮೂಲಕ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನಂತರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಾದ್ಯಂತ ಹರಿದು ಕರಾಚಿಯ ಬಳಿ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು 3,200 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದವಿರುವ ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಇದೇ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಿತ್ತು. ಝೀಲಂ, ಚೆನಾಬ್, ರಾವಿ, ಬಿಯಾಸ್ ಮತ್ತು ಸಟ್ಲೇಜ್ ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿಗಳು. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಸಿಂಧೂ ನದಿಯು ಭಾರತ ಉಪಖಂಡಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ: ಏಕೈಕ ಪುರುಷ ನದಿ
ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ನದಿಗಳಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀ ನಾಮಧೇಯಗಳಿದ್ದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ 'ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗ' ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಪುರುಷ ನಾಮಧೇಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಟಿಬೆಟ್ನ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಬಳಿ 'ಯಾರ್ಲುಂಗ್ ತ್ಸಾಂಗ್ಪೋ' ಆಗಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 'ಸಿಯಾಂಗ್' ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿ, ನಂತರ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ 'ಜಮುನಾ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿಯು ತನ್ನ ಅಗಾಧವಾದ ಹರಿವು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಅಸ್ಸಾಂನ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿದೆ.
ಗೋದಾವರಿ: ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗೆ
ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನದಿಯಾದ ಗೋದಾವರಿಯನ್ನು 'ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ನಾಸಿಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತ್ರಯಂಬಕೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಸುಮಾರು 1,465 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯಗಳ ಕೃಷಿ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಗೋದಾವರಿ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವಾಗಿದೆ. ಪವಿತ್ರ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳಗಳಾದ ನಾಸಿಕ್ ಮತ್ತು ಭದ್ರಾಚಲಂ ಈ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರತಿ 12 ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರಂ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನದ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇದು ಕುಂಭಮೇಳದಷ್ಟೇ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ.
ಕಾವೇರಿ: ಕರ್ನಾಟಕದ ಜೀವನದಿ
ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಲಕಾವೇರಿಯಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸುವ ಕಾವೇರಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 'ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗೆ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯಗಳ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿರುವ ಈ ನದಿ, ಕೃಷಿ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಹೇಮಾವತಿ, ಕಬಿನಿ, ಶಿಂಷಾ, ಅರ್ಕಾವತಿ ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿಗಳು. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಶಿವನಸಮುದ್ರದಂತಹ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಸುಂದರ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ಕಾವೇರಿಯು ಕೇವಲ ನದಿಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಈ ಭಾಗದ ಜನರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಬದುಕಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ.
ನರ್ಮದಾ: ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿ
ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಅಮರಕಂಟಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ನರ್ಮದಾ, ಭಾರತದ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ನಡುವಿನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಡಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸುಮಾರು 1,312 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದ ಹರಿಯುವ ಈ ನದಿಯು, ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾತ್ಪುರ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ನಡುವಿನ ಬಿರುಕು ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ನೀರುಣಿಸಿ, ಭರೂಚ್ ಬಳಿ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಸಪ್ತ ಪುಣ್ಯನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ನರ್ಮದೆಯ ಪರಿಕ್ರಮವು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.
