ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಹೇಗಿತ್ತು?

• ️⃣ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೆರೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳು ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದವು.
• ️⃣ ಜೋಹಾದ್ ಮತ್ತು ಅಹರ್-ಪೈನ್‌ನಂತಹ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತಂತ್ರಗಳು ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ.
• ️⃣ ಇಂದಿನ ನೀರಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹಿರಿಯರ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವೇ ಪರಿಹಾರ.

ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿರುವ ನಾವು ಇಂದು ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತಲೂ ತೀವ್ರವಾದ ನೀರಿನ ಅಭಾವವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಸುಸ್ಥಿರ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆ ಜ್ಞಾನ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತ.

ನೀರು: ಕೇವಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಲ್ಲ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗ

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದನ್ನು ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನದಿಗಳನ್ನು ತಾಯಿಯೆಂದು, ಕೆರೆ-ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದಾಗಿಯೇ ಜಲಮೂಲಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಕೇವಲ ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. 'ಊರು ಕಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಕೆರೆ ಕಟ್ಟು' ಎಂಬ ಗಾದೆ ಮಾತು ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ನೀರಿಗೆ ಇದ್ದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಕೆರೆ ಕಟ್ಟಿಸುವುದು ಪುಣ್ಯದ ಕೆಲಸವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ರಾಜಮಹಾರಾಜರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಕೇವಲ ಕೃಷಿಗೆ ನೀರು ಒದಗಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣಕ್ಕೂ, ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೀವನಾಧಾರಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನ ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿತ್ತು.

ಕೆರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳು: ದಕ್ಷಿಣದ ಜಲ ಪರಂಪರೆ

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕವು, ಕೆರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳ ನಾಡು. ಇಲ್ಲಿನ ರಾಜಮಹಾರಾಜರು ಮತ್ತು ಪಾಳೇಗಾರರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ಕೆರೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿವೆ. ಈ ಕೆರೆಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದುವಂತೆ ಸರಪಳಿಯೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಒಂದು ಕೆರೆ ತುಂಬಿದಾಗ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರು ಕಾಲುವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸರಾಗವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಕೆರೆಗೆ ಹರಿದುಹೋಗುವ ಅದ್ಭುತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ರೀತಿ, ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳು ಅಥವಾ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳು ಕೇವಲ ದೇವಾಲಯದ ಅಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಚನೆಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವು ಭೂಮಿಯೊಳಗಿನ ಜಲ ದೇಗುಲಗಳಾಗಿದ್ದು, ಮಳೆನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ, ಅಂತರ್ಜಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ನಗರೀಕರಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಇಂದು ಅನೇಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ.

ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ತಂತ್ರಗಳು

ಭಾರತದ ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಜ್ಞಾನವು ಕೇವಲ ಕೆರೆ-ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ 'ಜೋಹಾದ್' எனப்படும் ಮಣ್ಣಿನ ತಡೆಗೋಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಮಳೆನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ನೀರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಗಿ, ಬತ್ತಿಹೋದ ಬಾವಿ ಮತ್ತು ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳಿಗೆ ಮರುಜೀವ ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು. 'ಭಾರತದ ಜಲಪುರುಷ' ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದ ರಾಜೇಂದ್ರ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜೋಹಾದ್‌ಗಳ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಚಳುವಳಿಯು ಸಾವಿರಾರು ಹಳ್ಳಿಗಳ ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ 'ಅಹರ್-ಪೈನ್', ಲಡಾಖ್‌ನ ಹಿಮಭರಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 'ಝಿಂಗ್', ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ 'ಬಂಧಾರ' ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಇಳಿಜಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 'ಸುರಂಗ'ಗಳಂತಹ ಅನೇಕ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಧಾನಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಕಡಿಮೆ ಖರ್ಚಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದಾದ ಸುಸ್ಥಿರ ಮಾದರಿಗಳಾಗಿವೆ.

ಇಂದಿನ ಜಲ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹಿರಿಯರ ಜ್ಞಾನದ ಮರುಜೀವ

ಇಂದು ನಾವು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀರಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವೊಂದೇ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ನಮಗೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮರುಶೋಧಿಸಿ, ಇಂದಿನ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ. ನಗರೀಕರಣದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒತ್ತುವರಿಯಾಗಿರುವ ಕೆರೆ-ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವುದು, ಪಾಳುಬಿದ್ದಿರುವ ಕಲ್ಯಾಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಬೆಂಗಳೂರು ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲು ನಿಗಮವು ತನ್ನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿರುವುದು ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಕಲಬುರಗಿಯಲ್ಲಿ 600 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಬಾವಿಗಳನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿ, ನಗರದ ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದು 'ಕಲಬುರಗಿಯ ವಾಟರ್‌ಮ್ಯಾನ್' ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದ ಸಯ್ಯದ್ ಯದುಲ್ಲಾ ಹುಸೈನಿ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವು, ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಪೂರ್ತಿದಾಯಕ ಯಶೋಗಾಥೆಯಾಗಿದೆ. ಸಮುದಾಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ನಡೆದಾಗ, ನೀರಿನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಸಾಧಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವೇನಲ್ಲ.