సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతర, మేడారం
ఆసియాలోనే అతిపెద్ద గిరిజన జాతరగా పేరుగాంచిన మేడారం సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతర తెలంగాణ రాష్ట్రానికే తలమానికం. ములుగు జిల్లా, తాడ్వాయి మండలంలోని మేడారం గ్రామంలో ప్రతి రెండేళ్లకోసారి జరిగే ఈ ఉత్సవానికి కోటి మందికి
పైగా భక్తులు తరలివస్తారు. కరువు కాటకాలతో పన్నులు కట్టలేని నిస్సహాయ స్థితిలో కాకతీయ పాలకులపై వీరోచితంగా పోరాడిన గిరిజన వనితలు సమ్మక్క, సారలమ్మల ఆత్మగౌరవానికి, త్యాగానికి ప్రతీకగా ఈ జాతరను నిర్వహిస్తారు. ఈ జాతరలో భక్తులు తమ మొక్కుగా బంగారం (బెల్లం) సమర్పించడం ఒక ప్రత్యేక ఆచారం. వనదేవతలను గద్దెలపైకి తీసుకురావడంతో మొదలై, తిరిగి వనప్రవేశం చేయించడంతో ఈ మహా జాతర ముగుస్తుంది. తెలంగాణ ప్రభుత్వం దీనిని రాష్ట్ర పండుగగా గుర్తించి ఘనంగా నిర్వహిస్తుంది. గిరిజన సంస్కృతికి, వారి పోరాట పటిమకు ఇది ఒక సజీవ సాక్ష్యం.
కోటప్పకొండ తిరునాళ్లు, గుంటూరు
ఆంధ్రప్రదేశ్లోని పల్నాడు జిల్లాలో, మహాశివరాత్రి పర్వదినాన జరిగే కోటప్పకొండ తిరునాళ్లు కన్నుల పండువగా ఉంటుంది. త్రికూటేశ్వర స్వామి కొలువైన ఈ కొండకు లక్షలాది మంది భక్తులు తరలివస్తారు. ఈ తిరునాళ్లలో ప్రధాన ఆకర్షణ 'ప్రభలు'. చుట్టుపక్కల గ్రామాల ప్రజలు వెదురు బద్దలతో, రంగురంగుల వస్త్రాలతో, విద్యుత్ దీపాలతో సుమారు 70 నుంచి 100 అడుగుల ఎత్తైన ప్రభలను నిర్మించి, వాటిని ట్రాక్టర్లపై ఊరేగింపుగా కొండకు తీసుకువస్తారు. ఈ ప్రభల నిర్మాణం వెనుక గ్రామస్తుల ఐక్యత, భక్తి, పోటీతత్వం కనిపిస్తాయి. కొన్ని గ్రామాలలో ప్రభల నిర్మాణం ఒక నెల రోజుల ముందు నుంచే మొదలవుతుంది. ఈ ప్రభల ఊరేగింపు, శివనామస్మరణతో కోటప్పకొండ ప్రాంతమంతా మారుమోగిపోతుంది. తరతరాలుగా వస్తున్న ఈ ప్రభల సంస్కృతి, ఈ జాతరను దేశంలోనే ప్రత్యేకంగా నిలబెడుతోంది.
నాగోబా జాతర, కేస్లాపూర్
తెలంగాణలోని ఆదిలాబాద్ జిల్లా, ఇంద్రవెల్లి మండలంలోని కేస్లాపూర్లో జరిగే నాగోబా జాతర, గోండు తెగకు చెందిన మెస్రం వంశీయులకు అత్యంత పవిత్రమైన పండుగ. ఇది కేవలం ఒక జాతర కాదు, వారి సంస్కృతి, సంప్రదాయాల సమ్మేళనం. పుష్యమాస అమావాస్య నాడు జరిగే ఈ జాతర కోసం మెస్రం వంశీయులు పవిత్ర గోదావరి జలాలను కాలినడకన తీసుకొచ్చి నాగేంద్రునికి అభిషేకం చేస్తారు. ఈ జాతరలో 'భేటింగ్' అనే ఒక ప్రత్యేక ఘట్టం ఉంటుంది. దీనిలో భాగంగా మెస్రం వంశంలోకి కొత్తగా వచ్చిన కోడళ్లను నాగోబా దేవుడికి పరిచయం చేస్తారు. అలాగే, ఇక్కడ 'ప్రజా దర్బార్' నిర్వహిస్తారు. ప్రభుత్వ అధికారులు, ప్రజాప్రతినిధులు హాజరై గిరిజనుల సమస్యలను నేరుగా తెలుసుకొని పరిష్కార మార్గాలు చూపుతారు. ఆదివాసీల ఆత్మగౌరవానికి, వారి ఆచారాలకు నాగోబా జాతర ఒక ప్రతీక.
గంగమ్మ జాతర, తిరుపతి
సుమారు 900 ఏళ్ల చరిత్ర కలిగిన తిరుపతి గంగమ్మ జాతర ఆంధ్రప్రదేశ్లో జరిగే ఒక విలక్షణమైన ఉత్సవం. తిరుమల శ్రీవారికి చెల్లెలుగా భావించే గంగమ్మ తల్లికి ఎనిమిది రోజుల పాటు ఈ జాతరను అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. ఈ జాతరలో భక్తులు, ముఖ్యంగా పురుషులు విచిత్ర వేషధారణలతో అమ్మవారిని దర్శించుకోవడం ప్రత్యేకత. పాలేగాడి నుంచి తప్పించుకోవడానికి గంగమ్మ తల్లి పలు వేషాలు ధరించిందని, దానికి గుర్తుగా భక్తులు బైరాగి వేషం, బండ వేషం, తోటి వేషం, దొర వేషం, మాతంగి వేషం వంటి అనేక రూపాలను ధరిస్తారు. పురుషులు స్త్రీల వేషం ధరించి మొక్కులు చెల్లించడం ఈ జాతరలో మరో ముఖ్యమైన ఆచారం. ఈ జాతర సమయంలో తిరుపతి నగరం జానపద కళారూపాలతో, భక్తి పారవశ్యంతో నిండిపోతుంది.
ఏడుపాయల జాతర, మెదక్
తెలంగాణలో మేడారం తర్వాత రెండో అతిపెద్ద జాతరగా ఏడుపాయల జాతర ప్రసిద్ధి చెందింది. మెదక్ జిల్లా పాపన్నపేట మండలంలో, మంజీరా నది ఏడు పాయలుగా చీలే ప్రదేశంలో వెలసిన వన దుర్గా భవాని అమ్మవారికి మహాశివరాత్రి సందర్భంగా మూడు రోజుల పాటు ఈ జాతర జరుగుతుంది. తెలంగాణ, కర్ణాటక, మహారాష్ట్రల నుంచి లక్షలాది మంది భక్తులు ఇక్కడికి తరలివచ్చి, నదీ పాయలలో పుణ్యస్నానాలు ఆచరించి అమ్మవారిని దర్శించుకుంటారు. ప్రకృతి ఒడిలో, నదీ ప్రవాహాల మధ్య ఉన్న ఈ ఆలయం భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని పంచుతుంది. ముఖ్యంగా ఎడ్లబండ్లపై కుటుంబాలతో సహా తరలివచ్చి, ఇక్కడే వంటావార్పు చేసుకుని అమ్మవారిని కొలవడం తరతరాలుగా వస్తున్న సంప్రదాయం. ఈ జాతర ఆధ్యాత్మికతతో పాటు గ్రామీణ సంస్కృతికి అద్దం పడుతుంది.
