नाक्यावरचं घर: भौगोलिक स्थान
इराणचे स्थान मध्यपूर्वेतील अत्यंत महत्त्वाच्या ठिकाणी आहे. याच्या एका बाजूला कॅस्पियन समुद्र आहे, तर दुसऱ्या बाजूला पर्शियन आणि ओमानचे आखात आहे. या देशाच्या सीमा इराक, तुर्कस्तान, पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानसारख्या
अनेक देशांना लागून आहेत. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे होर्मुझची सामुद्रधुनी. ही सामुद्रधुनी पर्शियन आखाताला अरबी समुद्राशी जोडते आणि जगातील तेल व्यापारासाठी हा सर्वात महत्त्वाचा सागरी मार्ग आहे. जगातील एकूण तेल वाहतुकीपैकी सुमारे २०% वाहतूक याच मार्गाने होते. त्यामुळे इराणचे या सामुद्रधुनीवरील नियंत्रण त्याला प्रचंड सामरिक आणि आर्थिक शक्ती देते. या मार्गात काही अडथळा आल्यास संपूर्ण जगाच्या अर्थव्यवस्थेवर त्याचा गंभीर परिणाम होऊ शकतो.
ऊर्जेचा महासागर: तेल आणि वायूचे साठे
इराण हा जगातील सर्वात मोठ्या तेल आणि नैसर्गिक वायूच्या साठ्यांपैकी एक आहे. खनिज तेलाच्या साठ्यात जगात तिसऱ्या आणि नैसर्गिक वायूच्या साठ्यात दुसऱ्या क्रमांकावर हा देश आहे. ही प्रचंड ऊर्जा संपत्ती इराणला जागतिक राजकारणात एक मोठे स्थान देते. अनेक देश, विशेषतः चीन आणि भारतासारखे विकसनशील देश आपल्या ऊर्जेच्या गरजांसाठी इराणच्या तेलावर अवलंबून आहेत. त्यामुळे इराणवर लादले जाणारे आर्थिक निर्बंध किंवा तेथील राजकीय अस्थिरता याचा थेट परिणाम जागतिक तेलाच्या किमतींवर आणि अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर होतो. इराण या ऊर्जा संपत्तीचा वापर आपल्या राजकीय उद्दिष्टांसाठी एक साधन म्हणूनही करतो.
अणुबॉम्बची भीती: अणुकार्यक्रम आणि तणाव
इराणचा अणुकार्यक्रम हा गेल्या दोन दशकांपासून आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील सर्वात वादग्रस्त आणि संवेदनशील विषयांपैकी एक आहे. इराणचा दावा आहे की त्यांचा अणुकार्यक्रम शांततापूर्ण ऊर्जा निर्मितीसाठी आहे, तर अमेरिका आणि इस्रायलसारख्या देशांना भीती आहे की इराण गुप्तपणे अणुबॉम्ब बनवत आहे. या संशयामुळेच इराणवर अनेक कठोर आंतरराष्ट्रीय निर्बंध लादण्यात आले, ज्यामुळे त्याच्या अर्थव्यवस्थेचे मोठे नुकसान झाले. या मुद्द्यावरून अमेरिका आणि इराण यांच्यात अनेकदा युद्धाचे ढग जमले आहेत. इराणने अणुबॉम्ब बनवल्यास मध्य-पूर्वेतील सत्तेचे संतुलन पूर्णपणे बिघडेल आणि एक मोठी शस्त्रस्पर्धा सुरू होईल, ही भीती जगाला वाटते.
प्रादेशिक महासत्ता: लष्करी आणि राजकीय प्रभाव
इराण हा केवळ एक देश नाही, तर मध्यपूर्वेतील एक मोठी शिया शक्ती आहे. तो या प्रदेशात आपला प्रभाव वाढवण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करत असतो. सौदी अरेबिया (एक सुन्नी शक्ती) आणि इस्रायल हे त्याचे प्रमुख प्रादेशिक प्रतिस्पर्धी आहेत. इराणचा सीरिया, लेबनॉन (हिजबुल्लाहच्या माध्यमातून), इराक आणि येमेन (हुथी बंडखोरांच्या माध्यमातून) यांसारख्या देशांतील राजकारणात आणि संघर्षात थेट किंवा अप्रत्यक्ष सहभाग असतो. त्याची इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) ही एक शक्तिशाली लष्करी संघटना आहे, जी देशाच्या सीमांच्या पलीकडेही कारवाया करते. इराणचा हा वाढता प्रभाव त्याच्या प्रतिस्पर्धकांसाठी आणि पाश्चिमात्य देशांसाठी चिंतेचा विषय आहे.
भारतासाठी महत्त्व
भारतासाठी इराण अनेक कारणांमुळे महत्त्वाचा आहे. पारंपारिक मैत्रीचे संबंध असण्यासोबतच ऊर्जा सुरक्षेसाठी इराण हा भारतासाठी एक महत्त्वाचा स्रोत आहे. अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियामध्ये प्रवेश मिळवण्यासाठी भारताने इराणच्या चाबहार बंदराच्या विकासात मोठी गुंतवणूक केली आहे. पाकिस्तानला वळसा घालून व्यापार करण्यासाठी हे बंदर भारतासाठी अत्यंत मोक्याचे आहे. याशिवाय, अफगाणिस्तानातील स्थिरता आणि दहशतवादाचा सामना यांसारख्या मुद्द्यांवरही भारत आणि इराणचे हितसंबंध जुळलेले आहेत. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील तणाव आणि इराणवरील निर्बंधांचा भारताच्या परराष्ट्र धोरणावर आणि आर्थिक हितांवर थेट परिणाम होतो.
