१. होर्मुझची सामुद्रधुनी
इराण आणि ओमानच्या मध्ये असलेली ही सामुद्रधुनी पर्शियन आखाताला अरबी समुद्राशी जोडते. ही जगातील सर्वात महत्त्वाची तेल वाहतुकीची धमनी आहे. जागतिक तेल पुरवठ्यापैकी सुमारे २०% तेल या मार्गावरून जाते. याच कारणामुळे
मध्य-पूर्वेतील राजकीय तणावाचा थेट परिणाम या मार्गावर होतो. या सामुद्रधुनीवर नियंत्रण मिळवणे हे सामरिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते आणि अनेकदा अमेरिका व इराण यांच्यातील तणावाचे हे केंद्रबिंदू ठरते.
२. मलाक्काची सामुद्रधुनी
इंडोनेशिया आणि मलेशियाच्या मध्ये असलेली ही सामुद्रधुनी हिंदी महासागराला पॅसिफिक महासागराशी जोडते. हा जगातील सर्वात व्यस्त शिपिंग मार्गांपैकी एक आहे. जागतिक व्यापारातील जवळपास ४०% वस्तूंची वाहतूक आणि चीनच्या ८०% पेक्षा जास्त तेलाची आयात याच मार्गाने होते. भारत, जपान आणि दक्षिण कोरियासारख्या देशांसाठीही हा मार्ग आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या अरुंद मार्गावर अनेकदा चाचेगिरीच्या घटनाही घडतात.
३. सुएझ कालवा
हा जरी मानवनिर्मित कालवा असला तरी त्याचे महत्त्व नैसर्गिक सामुद्रधुनीपेक्षा कमी नाही. इजिप्तमध्ये असलेला हा कालवा भूमध्य समुद्राला लाल समुद्राशी जोडतो, ज्यामुळे आशिया आणि युरोपमधील अंतर सुमारे ८,९०० किलोमीटरने कमी होते. जागतिक व्यापारातील जवळपास १२% वाहतूक या कालव्यातून होते. २०२१ मध्ये 'एव्हर गिव्हन' नावाचे जहाज येथे अडकल्याने जागतिक पुरवठा साखळी कशी विस्कळीत होऊ शकते, हे संपूर्ण जगाने पाहिले.
४. बाब-अल-मांदेब सामुद्रधुनी
येमेन आणि जिबूतीच्या मध्ये असलेली ही सामुद्रधुनी लाल समुद्राला एडनच्या आखाताशी जोडते. सुएझ कालव्याकडे जाणारा हा जलमार्ग असल्याने युरोप आणि आशियामधील व्यापारासाठी तो अत्यंत महत्त्वाचा आहे. येथून मोठ्या प्रमाणात तेल आणि नैसर्गिक वायूची वाहतूक होते. गेल्या काही काळात येमेनमधील राजकीय अस्थिरतेमुळे आणि समुद्री दरोडेखोरीमुळे हा मार्ग संवेदनशील बनला आहे.
५. पनामा कालवा
अटलांटिक आणि पॅसिफिक महासागराला जोडणारा हा मानवनिर्मित कालवा जागतिक व्यापारातील एक मैलाचा दगड आहे. या कालव्यामुळे जहाजांना दक्षिण अमेरिकेला वळसा घालण्याची गरज उरली नाही, ज्यामुळे वेळ आणि पैसा या दोन्हींची मोठी बचत होते. हा कालवा लॉक सिस्टीमवर काम करतो. अलीकडच्या काळात हवामान बदलामुळे आणि पाण्याच्या पातळीतील घटमुळे या कालव्याच्या क्षमतेवर परिणाम होत आहे.
६. जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी
स्पेन आणि मोरोक्कोच्या मध्ये असलेली ही सामुद्रधुनी अटलांटिक महासागराला भूमध्य समुद्राशी जोडते. हा युरोपमधील सर्वात व्यस्त जलमार्गांपैकी एक आहे. दररोज सुमारे ३०० जहाजे येथून जातात. ऐतिहासिक आणि सामरिक दृष्ट्या या सामुद्रधुनीला खूप महत्त्व आहे. यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी ब्रिटनने जिब्राल्टरवर आपले लष्करी तळ आजही कायम ठेवले आहे.
७. इंग्लिश चॅनल (डोव्हरची सामुद्रधुनी)
इंग्लंड आणि फ्रान्सला विभागणारा हा जगातील सर्वात व्यस्त सागरी मार्ग आहे. यातील डोव्हरची सामुद्रधुनी हा सर्वात अरुंद भाग आहे. दररोज ५०० पेक्षा जास्त जहाजे उत्तर समुद्रातून अटलांटिक महासागराकडे जाण्यासाठी याचा वापर करतात. युरोपातील अंतर्गत व्यापारासाठी आणि ब्रिटनला उर्वरित युरोपशी जोडण्यासाठी हा मार्ग अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
८. तुर्की सामुद्रधुनी (बॉस्पोरस आणि डार्डानेल्स)
बॉस्पोरस आणि डार्डानेल्स या दोन सामुद्रधुनी मिळून तुर्की सामुद्रधुनी तयार होते. ही काळ्या समुद्राला भूमध्य समुद्राशी जोडते. रशिया आणि युक्रेनसारख्या काळ्या समुद्राजवळील देशांसाठी हा जगाशी व्यापार करण्याचा एकमेव सागरी मार्ग आहे. १९३६ च्या मॉन्ट्रो करारानुसार या मार्गावरील वाहतुकीचे नियमन केले जाते, ज्यामुळे तुर्कीला या प्रदेशात सामरिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
९. तैवानची सामुद्रधुनी
चीन आणि तैवानला वेगळे करणारी ही सामुद्रधुनी दक्षिण चीन समुद्राला पूर्व चीन समुद्राशी जोडते. जगातील जवळपास निम्मी कंटेनर जहाजे या मार्गावरून जातात. जगातील सर्वात प्रगत सेमीकंडक्टर चिप्सची वाहतूकही येथूनच होते. चीन आणि तैवानमधील राजकीय तणावामुळे हा भाग अत्यंत संवेदनशील मानला जातो आणि येथे लष्करी हालचाली नेहमीच सुरू असतात.
१०. बेरिंग सामुद्रधुनी
आशिया आणि उत्तर अमेरिका खंडांना वेगळे करणारी ही सामुद्रधुनी रशिया आणि अमेरिकेला सर्वात जवळ आणते. ही आर्टिक महासागराला पॅसिफिक महासागराशी जोडते. सध्या या मार्गावर बर्फामुळे वाहतूक मर्यादित असली तरी, ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे बर्फ वितळल्यास भविष्यात हा एक महत्त्वाचा नवीन व्यापारी मार्ग म्हणून उदयास येऊ शकतो. यामुळे या प्रदेशाचे सामरिक महत्त्व वाढत आहे.
