पासपोर्टची 'शक्ती' कशी मोजतात?
एखाद्या पासपोर्टची शक्ती ही त्या देशाच्या नागरिकांना किती देशांमध्ये व्हिसाशिवाय किंवा 'व्हिसा-ऑन-अरायव्हल' (आगमनानंतर व्हिसा) सुविधेसह प्रवेश मिळतो, यावर अवलंबून असते. जे देश आपल्या नागरिकांना अधिक देशांमध्ये विना-त्रास
प्रवासाची संधी देतात, त्या देशांचे पासपोर्ट अधिक शक्तिशाली मानले जातात. हेन्ले पासपोर्ट निर्देशांक (Henley Passport Index) हा आंतरराष्ट्रीय हवाई वाहतूक संघटनेच्या (IATA) अधिकृत डेटावर आधारित असतो आणि तो जगभरातील १९९ पासपोर्ट्सची २२७ प्रवास स्थळांच्या तुलनेत रँकिंग करतो. देशाचे आंतरराष्ट्रीय संबंध, आर्थिक स्थिरता आणि जागतिक विश्वासार्हता यांसारखे घटक पासपोर्टची ताकद ठरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
२०२६ मधील सर्वात शक्तिशाली पासपोर्ट
२०२६ च्या ताज्या अहवालानुसार, सिंगापूरने जगातील सर्वात शक्तिशाली पासपोर्ट म्हणून आपले अव्वल स्थान कायम राखले आहे. सिंगापूरच्या नागरिकांना १९२ देशांमध्ये व्हिसाशिवाय प्रवेश मिळतो. यानंतर जपान आणि दक्षिण कोरिया संयुक्तपणे दुसऱ्या क्रमांकावर आहेत, ज्यांचे नागरिक १८८ देशांमध्ये व्हिसाशिवाय प्रवास करू शकतात. तिसऱ्या आणि चौथ्या क्रमांकावर बहुतेक युरोपियन देशांचे वर्चस्व आहे. डेन्मार्क, स्पेन, स्वीडन आणि स्वित्झर्लंडसारखे देश तिसऱ्या स्थानी आहेत, तर फ्रान्स, जर्मनी, इटली आणि नॉर्वे चौथ्या क्रमांकावर आहेत. या रँकिंगवरून आशियाई आणि युरोपियन देशांचा जागतिक गतिशीलतेवर असलेला प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.
भारताची स्थिती आणि प्रगती
भारतीय पासपोर्टच्या रँकिंगमध्ये २०२६ मध्ये सुधारणा दिसून आली आहे. ताज्या अहवालानुसार, भारत ८५ व्या स्थानावरून ८० व्या स्थानावर पोहोचला आहे. भारतीय नागरिक आता ५५ देशांमध्ये व्हिसा-मुक्त किंवा व्हिसा-ऑन-अरायव्हल सुविधेसह प्रवास करू शकतात. थायलंड, मलेशिया, श्रीलंका, मालदीव आणि केनिया यांसारख्या देशांमध्ये भारतीयांना आता पूर्वीपेक्षा सहज प्रवेश मिळतो. ही सुधारणा भारताचे आंतरराष्ट्रीय संबंध मजबूत होत असल्याचे आणि जागतिक स्तरावर देशाची प्रतिमा उंचावत असल्याचे द्योतक आहे. मात्र, जगातील मोठ्या आणि विकसित देशांमध्ये प्रवेशासाठी भारतीयांना अजूनही व्हिसाची आवश्यकता भासते, त्यामुळे या क्रमवारीत आणखी सुधारणेला वाव आहे.
रँकिंगमधील काही महत्त्वाचे बदल
या वर्षीच्या रँकिंगमध्ये संयुक्त अरब अमिराती (UAE) ने मोठी झेप घेतली असून, तो पाचव्या क्रमांकावर पोहोचला आहे. गेल्या काही वर्षांपासून यूएई आपल्या व्हिसा धोरणांमध्ये आक्रमकपणे बदल करत आहे, ज्याचा परिणाम त्यांच्या पासपोर्टच्या वाढत्या ताकदीत दिसून येतो. दुसरीकडे, एकेकाळी अव्वल स्थानी असलेले अमेरिका आणि युनायटेड किंगडम (यूके) यांचे पासपोर्ट काहीसे खाली घसरले आहेत. अमेरिका आता दहाव्या स्थानावर आहे, जिथून १७९ देशांमध्ये व्हिसा-मुक्त प्रवेश मिळतो. हे बदल जागतिक राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि देशांमधील संबंध कसे बदलत आहेत, हे दर्शवतात.
सर्वात कमकुवत पासपोर्ट कोणते?
या यादीच्या दुसऱ्या टोकाला, अफगाणिस्तानचा पासपोर्ट सर्वात शेवटी, १०१ व्या स्थानावर आहे. अफगाणिस्तानच्या नागरिकांना फक्त २४ देशांमध्ये व्हिसाशिवाय प्रवेश मिळतो. यानंतर सीरिया (१०० वे स्थान) आणि इराक (९९ वे स्थान) या देशांचा क्रमांक लागतो. पाकिस्तानचा पासपोर्ट ९८ व्या स्थानावर आहे, ज्याद्वारे ३१ देशांमध्ये व्हिसा-मुक्त प्रवेश शक्य आहे. या देशांची अस्थिर राजकीय परिस्थिती आणि आंतरराष्ट्रीय संबंधांमधील तणाव त्यांच्या नागरिकांच्या जागतिक प्रवासावर मर्यादा घालतात.
