पाणी: जीवन की विष?
आपले शरीर सुमारे ६०% पाण्याने बनलेले आहे आणि शरीरातील प्रत्येक कार्यासाठी पाणी आवश्यक आहे. म्हणूनच डॉक्टर आणि आरोग्यतज्ञ आपल्याला हायड्रेटेड राहण्यास सांगतात. पण याचा अर्थ असा नाही की आपण सतत पाणी पित
राहावे. कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक हा वाईटच असतो. गरजेपेक्षा जास्त पाणी प्यायल्याने शरीराचे संतुलन बिघडते आणि 'ओव्हरहायड्रेशन' किंवा 'वॉटर इंटॉक्सिकेशन' नावाची गंभीर स्थिती उद्भवू शकते. ही स्थिती जीवघेणी ठरू शकते.
हायपोनेट्रेमिया: एक गंभीर धोका
जेव्हा आपण गरजेपेक्षा जास्त पाणी पितो, तेव्हा आपल्या रक्तातील सोडियमची पातळी धोकादायक पातळीपर्यंत खाली येते. या स्थितीला वैद्यकीय भाषेत 'हायपोनेट्रेमिया' म्हणतात. सोडियम हे एक महत्त्वाचे इलेक्ट्रोलाइट आहे, जे आपल्या शरीरातील द्रव पातळीचे संतुलन राखते, तसेच नसा आणि स्नायूंच्या कार्यासाठी आवश्यक असते. रक्तातील सोडियमची पातळी कमी झाल्यामुळे पेशींमध्ये पाणी शिरते आणि त्यांना सूज येते. ही सूज विशेषतः मेंदूच्या पेशींसाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकते, कारण यामुळे मेंदूवर दाब वाढतो.
अतिपाणी पिण्याची लक्षणे काय आहेत?
सुरुवातीला ओव्हरहायड्रेशनची लक्षणे सौम्य असू शकतात, परंतु वेळेत लक्ष न दिल्यास ती गंभीर होऊ शकतात. सामान्य लक्षणांमध्ये मळमळ आणि उलट्या, डोकेदुखी, थकवा आणि उर्जेची कमतरता यांचा समावेश होतो. स्थिती गंभीर झाल्यावर गोंधळ, चिडचिड, स्नायूंमध्ये कमजोरी किंवा पेटके येणे अशी लक्षणे दिसू लागतात. अत्यंत गंभीर प्रकरणांमध्ये, व्यक्तीला झटके येऊ शकतात, ती कोमात जाऊ शकते आणि प्रसंगी मृत्यूही ओढवू शकतो.
कोणाला आहे जास्त धोका?
अतिपाणी पिण्याचा धोका काही विशिष्ट लोकांना जास्त असतो. यामध्ये सहनशक्तीची गरज असणारे खेळाडू (Endurance Athletes) जसे की मॅरेथॉन धावपटू, यांचा समावेश होतो. कारण ते व्यायामादरम्यान भरपूर घाम गाळतात आणि जास्त पाणी पितात. याशिवाय, ज्या लोकांना किडनी, यकृत किंवा हृदयाचे आजार आहेत, त्यांनाही याचा धोका जास्त असतो कारण त्यांची अतिरिक्त पाणी बाहेर टाकण्याची क्षमता कमी झालेली असते. काही विशिष्ट औषधे, जसे की लघवीचे प्रमाण वाढवणारी औषधे (Diuretics) किंवा काही अँटीडिप्रेसंट्स, देखील हायपोनेट्रेमियाचा धोका वाढवू शकतात.
दिवसभरात किती पाणी प्यावे?
प्रत्येकाने किती पाणी प्यावे याचे कोणतेही एकच निश्चित उत्तर नाही. पाण्याची गरज वय, लिंग, वजन, शारीरिक हालचालींचे प्रमाण आणि हवामान यावर अवलंबून असते. 'दिवसातून आठ ग्लास पाणी प्या' हा एक सामान्य नियम आहे, पण तो प्रत्येकासाठी योग्य असेलच असे नाही. आपल्या शरीराचे ऐकणे हा सर्वोत्तम मार्ग आहे. जेव्हा तुम्हाला तहान लागेल तेव्हा पाणी प्या. तसेच, तुमच्या लघवीच्या रंगाकडे लक्ष द्या. जर ती फिकट पिवळ्या रंगाची असेल, तर तुम्ही योग्य प्रमाणात पाणी पीत आहात. जर ती गडद पिवळी असेल तर तुम्हाला जास्त पाणी पिण्याची गरज आहे आणि जर ती पाण्यासारखी रंगहीन असेल, तर तुम्ही कदाचित गरजेपेक्षा जास्त पाणी पीत आहात. साधारणपणे, पुरुषांना दिवसाला सुमारे ३.७ लिटर आणि महिलांना २.७ लिटर पाण्याची शिफारस केली जाते, ज्यामध्ये अन्न आणि इतर पेयांमधून मिळणारे पाणी देखील समाविष्ट आहे.
