एका क्रांतीची सुरुवात
२०१६ मध्ये नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाने (NPCI) सुरू केलेली UPI प्रणाली आज प्रत्येक भारतीयाच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहे. स्मार्टफोनमधील एका क्लिकवर, क्षणात पैसे एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात हस्तांतरित
करण्याची सोय, तीही कोणत्याही अतिरिक्त शुल्काशिवाय, हे या प्रणालीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे. आज भारतातील ८० टक्क्यांहून अधिक डिजिटल व्यवहार UPI द्वारे होतात. जानेवारी २०१८ मधील ८० कोटी व्यवहारांवरून हा आकडा जुलै २०२४ मध्ये १४.४ अब्ज व्यवहारांपर्यंत पोहोचला आहे, हेच याच्या प्रचंड लोकप्रियतेचे द्योतक आहे. या यशामागे जन-धन खाती, आधार आणि मोबाईलचा प्रसार या ‘JAM ट्रिनिटी’ने तयार केलेली मजबूत पायाभरणी आहे.
जगाला आकर्षित करणारी वैशिष्ट्ये
जगभरातील अनेक देशांमध्ये डिजिटल पेमेंट प्रणाली अस्तित्वात आहेत, पण त्या खासगी कंपन्यांच्या मालकीच्या असून त्या महागड्या आहेत. याउलट, UPI ही एक सार्वजनिक डिजिटल पायाभूत सुविधा (Digital Public Infrastructure - DPI) आहे. ती कोणत्याही एका बँकेपुरती किंवा ॲपपुरती मर्यादित नाही. 'इंटरऑपरेबिलिटी' म्हणजेच कोणत्याही बँकेचे ॲप वापरून कोणत्याही बँकेच्या खात्यात पैसे पाठवण्याची सुविधा हे याचे मुख्य आकर्षण आहे. ही प्रणाली खुल्या तंत्रज्ञानावर (Open API) आधारित असल्याने, नवनवीन फिनटेक कंपन्यांना त्यावर आधारित सेवा तयार करण्याची संधी मिळते. कमी खर्च, वापरण्यास सोपी आणि सुरक्षित असल्यामुळे विकसनशील देशांसाठी हे एक उत्तम मॉडेल ठरले आहे. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि जागतिक बँकेसारख्या संस्थांनीही भारताच्या या मॉडेलचे कौतुक केले आहे.
‘ग्लोबल’ होणारे यूपीआय
भारताचे हे तंत्रज्ञान आता केवळ देशापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. NPCI ची आंतरराष्ट्रीय शाखा (NIPL) जगभरात UPI चा विस्तार करण्यासाठी वेगाने काम करत आहे. सिंगापूर, संयुक्त अरब अमिराती (UAE), मॉरिशस, श्रीलंका, नेपाळ आणि भूतान यांसारख्या देशांमध्ये UPI ने आधीच प्रवेश केला आहे. युरोपातील फ्रान्स हा UPI स्वीकारणारा पहिला देश ठरला, तर नुकतेच ग्रीस आणि इंडोनेशियासोबतही करार झाले आहेत. या देशांमध्ये प्रवास करणारे भारतीय आता तेथील QR कोड स्कॅन करून थेट आपल्या भारतीय बँक खात्यातून पेमेंट करू शकतात. यामुळे परकीय चलन सोबत बाळगण्याचा आणि चलन विनिमयाच्या त्रासातून सुटका मिळाली आहे.
आर्थिक मुत्सद्देगिरीचे नवे साधन
UPI चा जागतिक विस्तार हा केवळ आर्थिक किंवा तांत्रिक विषय नाही, तर तो भारताच्या वाढत्या ‘सॉफ्ट पॉवर’ आणि मुत्सद्देगिरीचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. पाश्चात्य देशांच्या महागड्या पेमेंट प्रणालींना पर्याय म्हणून भारत आपली कमी खर्चाची आणि प्रभावी प्रणाली ‘ग्लोबल साऊथ’मधील देशांना देऊ करत आहे. यातून केवळ व्यापारी संबंधच नव्हे, तर धोरणात्मक भागीदारीदेखील मजबूत होत आहे. ‘मेक इन इंडिया, मेक फॉर द वर्ल्ड’ या घोषणेचे UPI हे एक उत्तम उदाहरण बनले आहे. जगभरात भारताची एक तांत्रिक महाशक्ती म्हणून ओळख निर्माण करण्यात UPI चा मोठा वाटा आहे.
समोरील आव्हाने आणि भविष्य
UPI चा जागतिक प्रवास यशस्वी असला तरी, त्यासमोर काही आव्हाने नक्कीच आहेत. प्रत्येक देशाचे कायदे, डेटा सुरक्षेचे नियम आणि चलन विनिमयाचे दर वेगवेगळे असल्याने ताळमेळ साधणे गुंतागुंतीचे ठरते. सायबर सुरक्षेचे धोके हे देखील एक मोठे आव्हान आहे. यावर मात करण्यासाठी NPCI आणि भारत सरकार सातत्याने प्रयत्नशील आहेत. नुकतेच HSBC आणि JP Morgan सारख्या जागतिक बँकांसोबत केलेल्या करारामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यवहारांसाठी रिअल-टाइम चलन विनिमय दर मिळणे सोपे होणार आहे, ज्यामुळे पारदर्शकता वाढेल. ही आव्हाने असूनही, UPI चा प्रवास ज्या वेगाने सुरू आहे, ते पाहता भारत लवकरच जागतिक डिजिटल पेमेंटच्या क्षेत्रात एक प्रमुख शक्ती म्हणून उदयास येईल यात शंका नाही.
