तेलाचे राजकारण आणि लोकशाहीचा उदय
आज जरी इराण आणि अमेरिका एकमेकांचे कट्टर शत्रू असले, तरी एक काळ असा होता की त्यांचे संबंध अत्यंत चांगले होते. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला इराणमध्ये प्रचंड तेलसाठे सापडले, पण त्यावर नियंत्रण होते ब्रिटनच्या
अँग्लो-इराणियन ऑइल कंपनीचे. यामुळे इराणची संपत्ती परदेशी कंपन्यांच्या हातात गेली होती. या असंतोषातूनच १९५१ मध्ये मोहम्मद मोसादेघ इराणचे पंतप्रधान झाले. ते लोकशाही मार्गाने निवडून आले होते आणि त्यांना प्रचंड जनसमर्थन होते. पंतप्रधान झाल्यावर त्यांनी देशातील तेल उद्योगाचे राष्ट्रीयीकरण करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. याचा अर्थ तेलावरील परदेशी नियंत्रण काढून ते इराण सरकारच्या ताब्यात आणणे. या निर्णयामुळे इराणमध्ये आनंदाची लाट उसळली, पण ब्रिटन आणि अमेरिकेसाठी हा मोठा धक्का होता.
ऑपरेशन एजाक्स: एका कटाची कहाणी
तेलावरील नियंत्रण गमावण्याच्या भीतीने आणि शीतयुद्धाच्या काळात इराण सोव्हिएत युनियनच्या जवळ जाईल या शक्यतेने अमेरिका आणि ब्रिटन अस्वस्थ झाले. त्यांनी मोसादेघ यांचे सरकार उलथवून टाकण्याचा गुप्त कट रचला. अमेरिकेच्या सीआयए (CIA) आणि ब्रिटनच्या एमआय६ (MI6) या गुप्तचर संस्थांनी या कटाचे नेतृत्व केले, ज्याला 'ऑपरेशन एजाक्स' असे सांकेतिक नाव देण्यात आले. या ऑपरेशन अंतर्गत इराणमध्ये मोठ्या प्रमाणावर अपप्रचार करण्यात आला, काही लष्करी अधिकाऱ्यांना हाताशी धरण्यात आले आणि मोसादेघ यांच्याविरोधात वातावरण तयार करण्यात आले. ऑगस्ट १९५३ मध्ये हा कट यशस्वी झाला आणि लोकशाही मार्गाने निवडून आलेले मोसादेघ यांचे सरकार पाडण्यात आले.
शहांची राजवट आणि अमेरिकेचा पाठिंबा
मोसादेघ यांना पदावरून हटवल्यानंतर अमेरिकेने इराणचे तत्कालीन राजा मोहम्मद रझा शाह पहलवी यांना पुन्हा सत्तेवर बसवले. यानंतर शाह हे अमेरिकेचे विश्वासू मित्र बनले आणि त्यांनी इराणची दारे अमेरिकन कंपन्यांसाठी आणि लष्करी प्रभावासाठी उघडली. शाह यांच्या काळात इराणने आधुनिकतेकडे वाटचाल केली, पण त्याच वेळी त्यांची राजवट अत्यंत हुकूमशाही आणि क्रूर होती. त्यांच्या गुप्त पोलीस यंत्रणेने (सावाक) हजारो विरोधकांना तुरुंगात टाकले किंवा संपवले. इराणची संपत्ती शाह आणि त्यांचे निकटवर्तीय लुटत होते आणि सामान्य जनता मात्र असंतोषाने धुमसत होती. हा असंतोष थेट अमेरिकेविरोधात होता, कारण शाह हे अमेरिकेच्या पाठिंब्यावरच राज्य करत आहेत, अशी इराणी जनतेची भावना होती.
१९७९ ची इस्लामिक क्रांती आणि शत्रुत्वाला सुरुवात
शाह यांच्या दडपशाही आणि अमेरिकन हस्तक्षेपाला कंटाळून अखेर १९७९ मध्ये इराणमध्ये इस्लामिक क्रांती झाली. लाखो लोक रस्त्यावर उतरले आणि त्यांनी शाह यांना देश सोडून पळून जाण्यास भाग पाडले. या क्रांतीचे नेते होते आयातुल्ला खोमेनी. त्यांनी इराणला इस्लामिक प्रजासत्ताक म्हणून घोषित केले. याच क्रांतीदरम्यान, अमेरिकेविरोधी भावना शिगेला पोहोचली होती. संतप्त इराणी विद्यार्थ्यांनी तेहरानमधील अमेरिकन दूतावासावर कब्जा केला आणि ५२ अमेरिकन नागरिकांना ४४४ दिवसांसाठी ओलीस ठेवले. या घटनेनंतर अमेरिकेने इराणसोबतचे सर्व राजनैतिक संबंध तोडून टाकले. तेव्हापासून सुरू झालेले हे शत्रुत्व आजतागायत कायम आहे.
