अमेरिकेतील नागरी हक्क चळवळ
१९५० आणि ६० च्या दशकात अमेरिकेत वर्णभेदाविरुद्ध एक मोठी चळवळ उभी राहिली. आफ्रिकन-अमेरिकन लोकांना समान हक्क मिळावेत, यासाठी मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांच्या नेतृत्वाखाली हे अहिंसक आंदोलन झाले. या आंदोलनाचा
उद्देश वंश, रंग, धर्म किंवा लिंग यावर आधारित भेदभाव संपवणे हा होता. १९६३ मध्ये वॉशिंग्टन येथे निघालेला मोर्चा ऐतिहासिक ठरला, ज्यात अडीच लाखांहून अधिक लोक सामील झाले होते. या चळवळीमुळेच अमेरिकेत १९६४ साली नागरी हक्क कायदा (Civil Rights Act) आणि १९६५ मध्ये मतदान हक्क कायदा (Voting Rights Act) संमत झाला, ज्यामुळे काळ्या लोकांना कायदेशीर समानता मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला. गांधीजींच्या अहिंसक विचारांनी प्रेरित या चळवळीने केवळ अमेरिकेतच नव्हे, तर जगभरात मोठा प्रभाव टाकला.
भारतातील मिठाचा सत्याग्रह (दांडी यात्रा)
भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे १९३० सालचा मिठाचा सत्याग्रह. ब्रिटिशांनी मिठासारख्या जीवनावश्यक वस्तूवर कर लावला होता, ज्याच्या विरोधात महात्मा गांधींनी सविनय कायदेभंगाची चळवळ सुरू केली. १२ मार्च १९३० रोजी गांधीजींनी आपल्या ७८ अनुयायांसह साबरमती आश्रमातून दांडीच्या समुद्राकडे पदयात्रा सुरू केली. सुमारे ३८५ किलोमीटरचा हा प्रवास २४ दिवसांनी पूर्ण झाला. ६ एप्रिल रोजी दांडीच्या किनाऱ्यावर मूठभर मीठ उचलून गांधीजींनी कायदा मोडला. या एका कृतीने संपूर्ण देशात आंदोलनाची लाट उसळली. या आंदोलनात हजारो लोक, ज्यात महिलांचाही मोठा सहभाग होता, सामील झाले आणि सुमारे ६०,००० हून अधिक लोकांना तुरुंगवास भोगावा लागला. या आंदोलनाने जगाचे लक्ष भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याकडे वेधले.
दक्षिण आफ्रिकेतील वर्णभेदविरोधी चळवळ
दक्षिण आफ्रिकेत अनेक दशके 'अपार्थाइड' म्हणजेच वर्णभेदाचे धोरण राबवले जात होते. या धोरणानुसार, देशातील नागरिकांना त्यांच्या त्वचेच्या रंगावरून गोरे, काळे, भारतीय आणि मिश्र अशा गटांमध्ये विभागले गेले होते. काळ्या वर्णाच्या लोकांना अनेक मूलभूत अधिकारांपासून वंचित ठेवण्यात आले होते. या अन्यायाविरुद्ध नेल्सन मंडेला यांच्या नेतृत्वाखाली आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेसने (ANC) तीव्र आंदोलन छेडले. हा संघर्ष अनेक दशके चालला. सुरुवातीला अहिंसक मार्गाने सुरू झालेल्या या आंदोलनाने नंतर तीव्र स्वरूप धारण केले. या संघर्षात मंडेला यांना २७ वर्षे तुरुंगात काढावी लागली. अखेरीस, जागतिक दबावामुळे आणि देशांतर्गत संघर्षामुळे १९९० च्या दशकात वर्णभेदाचे धोरण संपुष्टात आले आणि १९९४ मध्ये नेल्सन मंडेला स्वतंत्र दक्षिण आफ्रिकेचे पहिले कृष्णवर्णीय राष्ट्राध्यक्ष बनले.
चीनमधील तियानमेन स्क्वेअर आंदोलन
१९८९ च्या वसंत ऋतूत चीनची राजधानी बीजिंगमधील तियानमेन स्क्वेअरवर हजारो विद्यार्थी आणि कामगार लोकशाही सुधारणा, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि भ्रष्टाचाराच्या विरोधात एकत्र आले. हे आंदोलन अनेक आठवडे शांततेत सुरू होते आणि त्याला देशभरातून मोठा पाठिंबा मिळत होता. मात्र, चिनी सरकारने हे आंदोलन दडपण्याचा निर्णय घेतला. ३-४ जूनच्या रात्री, लष्कराने रणगाड्यांसह स्क्वेअरमध्ये प्रवेश केला आणि निशस्त्र आंदोलकांवर क्रूर कारवाई केली. या कारवाईत नेमके किती लोक मारले गेले, याचा अधिकृत आकडा कधीच समोर आला नाही, पण हजारो लोकांचा मृत्यू झाल्याचा अंदाज आहे. हे आंदोलन जरी अयशस्वी ठरले असले तरी, 'टँक मॅन' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एका अज्ञात व्यक्तीने रणगाड्यांच्या ताफ्यासमोर उभे राहून दाखवलेले धाडस आजही दडपशाहीविरुद्धच्या संघर्षाचे प्रतीक मानले जाते.
इराक युद्धाविरोधी जागतिक निदर्शने
एकाच दिवशी जगभरात झालेले सर्वात मोठे आंदोलन म्हणून १५ फेब्रुवारी २००३ च्या दिवसाची नोंद आहे. या दिवशी अमेरिका आणि ब्रिटनच्या इराकवरील संभाव्य आक्रमणाच्या विरोधात जगभरातील ६०० पेक्षा जास्त शहरांमध्ये लोकांनी रस्त्यावर उतरून निदर्शने केली. रोम, लंडन, माद्रिद आणि न्यूयॉर्कसारख्या शहरांमध्ये लाखो लोक एकत्र आले. या जागतिक आंदोलनात सुमारे ६० ते १०० लाख लोकांनी भाग घेतला असल्याचा अंदाज आहे. हे आंदोलन कोणत्याही एका नेत्याच्या किंवा संघटनेच्या आवाहनावर झालेले नव्हते, तर ते लोकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद होता. युद्धाला असलेला सर्वसामान्यांचा विरोध इतक्या मोठ्या प्रमाणावर व्यक्त होण्याची ही इतिहासातील एक दुर्मिळ घटना होती. जरी या आंदोलनामुळे युद्ध थांबले नाही, तरी लोकांच्या एकत्रित शक्तीचे आणि जागतिक मतप्रवाहाचे हे एक मोठे प्रदर्शन ठरले.
