इराण अमेरिका युद्धात भारताचे काय नुकसान झाले? वाचा

• इराण-अमेरिका संघर्षाचा भारताच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा फटका बसला आहे.
• अमेरिकेच्या निर्बंधांमुळे चाबहार बंदर प्रकल्पाची गती मंदावली आहे.
• परराष्ट्र नीती संतुलित ठेवताना भारताला मोठी राजकीय कसरत करावी लागते.

इराण आणि अमेरिका यांच्यात थेट युद्ध झाले नसले तरी, त्यांच्यातील सततच्या संघर्षाचे आणि 'छुप्या युद्धाचे' भारतावर गंभीर परिणाम झाले आहेत. भारताने या तणावात काय गमावले आहे, याचा हा सविस्तर आढावा.

आर्थिक फटका: महागडे तेल आणि व्यापारातील अडथळे

इराण-अमेरिका संघर्षाचा सर्वात मोठा आणि थेट फटका भारताच्या अर्थव्यवस्थेला बसला. एकेकाळी भारत इराणच्या स्वस्त कच्च्या तेलाचा सर्वात मोठा ग्राहक होता. मात्र, अमेरिकेने इराणवर कठोर आर्थिक निर्बंध लादल्यानंतर भारताला तेल आयात थांबवावी लागली. मे २०१९ पासून भारताने इराणकडून तेल खरेदी पूर्णपणे बंद केली. याचा परिणाम म्हणून भारताला सौदी अरेबिया, इराक आणि अमेरिकेकडून महागडे तेल खरेदी करावे लागले, ज्यामुळे देशातील इंधनाचे दर वाढले आणि महागाईत भर पडली. कच्च्या तेलाच्या किमतीतील प्रत्येक वाढीचा थेट परिणाम भारताच्या व्यापार तुटीवर आणि पर्यायाने सामान्य नागरिकांच्या जीवनावर होतो.

सामरिक नुकसान: चाबहार बंदराचे मंदावलेले स्वप्न

भारतासाठी चाबहार बंदर हे केवळ एक व्यापारी केंद्र नसून एक मोठे सामरिक स्वप्न आहे. पाकिस्तानला टाळून अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियाशी थेट व्यापार करण्यासाठी हा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे. भारताने या बंदराच्या विकासासाठी मोठी गुंतवणूक केली आहे. मात्र, अमेरिकेच्या निर्बंधांमुळे या प्रकल्पाची गती मंदावली. अमेरिकेने काही काळ या बंदराला निर्बंधातून सूट दिली होती, पण नंतर ती रद्द केली. यामुळे बंदराच्या विकासात आणि त्याच्याशी संबंधित व्यापारात मोठे अडथळे निर्माण झाले आहेत. चीनच्या ग्वादर बंदराला शह देण्यासाठी महत्त्वाच्या असलेल्या चाबहारची गती कमी होणे, हे भारतासाठी मोठे सामरिक नुकसान मानले जाते.

राजनैतिक तारेवरची कसरत

इराण आणि अमेरिका या दोघांशीही भारताचे महत्त्वाचे संबंध आहेत. इराण हा भारताचा पारंपरिक मित्र राहिला आहे, तर अमेरिका एक प्रमुख जागतिक भागीदार आहे. या दोन देशांमधील तणावामुळे भारताला आपली परराष्ट्र नीती संतुलित ठेवताना मोठी कसरत करावी लागते. एका बाजूला अमेरिकेच्या निर्बंधांचे पालन करण्याचे दडपण, तर दुसऱ्या बाजूला इराणसोबतचे ऐतिहासिक संबंध जपण्याचे आव्हान. या संघर्षात कोणतीही एक बाजू घेणे भारताला परवडणारे नाही. या कसरतीमुळे भारताच्या सामरिक स्वायत्ततेवर मर्यादा येतात आणि स्वतंत्रपणे निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते, जे एक प्रकारचे मोठे राजनैतिक नुकसान आहे.

प्रादेशिक अस्थिरता आणि वाढलेली जोखीम

इराण-अमेरिका संघर्षामुळे संपूर्ण पश्चिम आशिया क्षेत्रात अस्थिरता निर्माण झाली आहे. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून जगातील २० टक्के तेल व्यापार चालतो. या भागात कोणताही लष्करी संघर्ष झाल्यास तेल पुरवठा साखळी विस्कळीत होऊ शकते, ज्याचा भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेवर थेट परिणाम होतो. अलीकडच्या काळात या तणावामुळे जागतिक शेअर बाजारात मोठी घसरण दिसून आली, ज्यामुळे भारतीय गुंतवणूकदारांचेही मोठे नुकसान झाले. याशिवाय, आखाती देशांमध्ये लाखो भारतीय नागरिक काम करतात. या प्रदेशातील कोणतीही अस्थिरता त्यांच्या सुरक्षेसाठी आणि भारताच्या आर्थिक हितासाठी धोकादायक ठरू शकते.