मीनाक्षी अम्मन मंदिर, मदुराई
तामिळनाडू राज्यातील मदुराई शहरात वैगई नदीच्या काठावर वसलेले मीनाक्षी अम्मन मंदिर हे द्रविड स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. हे मंदिर देवी पार्वतीच्या मीनाक्षी रूपाला आणि भगवान शिवाच्या सुंदरेश्वर रूपाला समर्पित
आहे. या मंदिराची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे त्याचे भव्य आणि उंच गोपुरम, ज्यावर हजारो रंगीबेरंगी शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या आवारात 'सहस्रस्तंभ मंडपम' म्हणजेच हजार खांबांचा हॉल आहे, जिथे प्रत्येक खांबावर अप्रतिम कोरीवकाम केलेले आहे. या मंदिराला जगातील सात आश्चर्यांपैकी एक म्हणून नामांकन मिळाले होते, ज्यामुळे त्याचे सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते. दरवर्षी येथे साजरा होणारा मीनाक्षी-सुंदरेश्वर विवाह सोहळा पाहण्यासाठी लाखो भाविक गर्दी करतात.
तिरुपती बालाजी मंदिर, तिरुमला
आंध्र प्रदेशातील तिरुमला टेकड्यांवर वसलेले श्री वेंकटेश्वर स्वामी मंदिर, जे तिरुपती बालाजी मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे, हे भारतातील सर्वात श्रीमंत आणि सर्वाधिक भेट दिले जाणारे तीर्थक्षेत्र आहे. भगवान विष्णूचा अवतार मानल्या जाणाऱ्या वेंकटेश्वर स्वामींना हे मंदिर समर्पित आहे. या मंदिराच्या उभारणीची सुरुवात इसवी सन तिसऱ्या शतकात झाल्याचे मानले जाते. दररोज हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात आणि आपली श्रध्दा व्यक्त करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात दानधर्म करतात. मंदिराची रचना द्रविड शैलीची असून, सोन्याने मढवलेला कळस 'आनंद निलयम' म्हणून ओळखला जातो. असे मानले जाते की, तिरुमलाची यात्रा तेव्हाच पूर्ण होते, जेव्हा भाविक जवळच्या तिरुचनूर येथील पद्मावती मंदिरालाही भेट देतात.
रामनाथस्वामी मंदिर, रामेश्वरम
तामिळनाडूच्या रामेश्वरम बेटावर असलेले रामनाथस्वामी मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असल्यामुळे हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र मानले जाते. पौराणिक कथेनुसार, रावणाचा वध केल्यानंतर भगवान श्रीरामांनी ब्रह्महत्येच्या पापापासून मुक्त होण्यासाठी येथे शिवलिंगाची स्थापना करून पूजा केली होती. या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील भव्य सभामंडप, जे जगातील सर्वात लांब मंदिराचे कॉरिडॉर म्हणून ओळखले जातात. या कॉरिडॉरमध्ये एक हजाराहून अधिक नक्षीदार खांब आहेत, जे स्थापत्यकलेचा अद्भूत नमुना आहेत. मंदिरात दर्शनापूर्वी भाविक २२ पवित्र तीर्थांमध्ये (विहिरी) स्नान करतात, जे पापांपासून मुक्ती देतात असे मानले जाते.
विरुपाक्ष मंदिर, हम्पी
कर्नाटकातील तुंगभद्रा नदीच्या काठी, युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या हम्पी येथे विरुपाक्ष मंदिर वसलेले आहे. हे मंदिर भगवान शिवाच्या विरुपाक्ष रूपाला समर्पित असून, हे भारतातील सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक मानले जाते. विजयनगर साम्राज्याच्या काळात या मंदिराचा मोठ्या प्रमाणात विस्तार झाला. मंदिराचे मुख्य गोपुरम सुमारे ५० मीटर उंच असून, ते द्रविड स्थापत्यशैलीचे उत्तम उदाहरण आहे. हे मंदिर ७ व्या शतकापासून अविरतपणे कार्यरत असल्याचे मानले जाते, ज्यामुळे ते भारतातील सर्वात जुन्या कार्यरत मंदिरांपैकी एक ठरते. येथील चैत्र महिन्यात होणारा वार्षिक रथोत्सव अतिशय प्रसिद्ध आहे.
श्री पद्मनाभस्वामी मंदिर, तिरुवनंतपुरम
केरळची राजधानी तिरुवनंतपुरम येथे असलेले श्री पद्मनाभस्वामी मंदिर हे भगवान विष्णूला समर्पित आहे. येथे भगवान विष्णू शेषनागावर झोपलेल्या 'अनंतशयन' मुद्रेत विराजमान आहेत. हे मंदिर द्रविड आणि केरळी स्थापत्यशैलीचा सुंदर मिलाफ आहे. २०११ मध्ये, मंदिराच्या तळघरातून प्रचंड संपत्तीचा खजिना सापडल्याने हे मंदिर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चर्चेत आले आणि जगातील सर्वात श्रीमंत मंदिरांपैकी एक म्हणून ओळखले जाऊ लागले. या मंदिरावर त्रावणकोरच्या राजघराण्याची श्रद्धा असून, त्यांच्याकडूनच मंदिराची व्यवस्था पाहिली जाते. येथील कडक वेशभूषेच्या नियमांमुळे आणि गूढ खजिन्यामुळे मंदिराविषयीचे आकर्षण अधिकच वाढते.
बृहदीश्वर मंदिर, तंजावर
तामिळनाडूच्या तंजावर शहरातील बृहदीश्वर मंदिर हे चोळ राजांच्या स्थापत्यकलेचा एक भव्य आविष्कार आहे. हे मंदिर 'ग्रेट लिव्हिंग चोला टेंपल्स' या युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा एक भाग आहे. या मंदिराचे बांधकाम ११व्या शतकात चोळ सम्राट राजराजा पहिला याने केले होते. हे मंदिर पूर्णपणे ग्रॅनाइट दगडांपासून बनवलेले असून, त्याचा ६६ मीटर उंच विमान (शिखर) आणि त्याच्या शिखरावरील सुमारे ८० टनांचा एकसंध दगड हे वास्तुशास्त्रातील एक आश्चर्य मानले जाते. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ असलेली नंदीची भव्य मूर्ती एकाच दगडातून कोरलेली आहे. या मंदिराच्या घुमटाची सावली जमिनीवर पडत नाही, असे म्हटले जाते, जे त्याच्या अद्वितीय रचनेचे प्रतीक आहे.
