भारत-रशिया इतके जवळचे मित्र का आहेत? जाणून घ्या...

• भारत-रशिया मैत्री ऐतिहासिक, सामरिक आणि आर्थिक हितसंबंधांवर आधारित आहे.
• संरक्षण क्षेत्रात रशिया भारताचा मोठा पुरवठादार असून दोन्ही देश तंत्रज्ञानही वाटतात.
• बदलत्या जागतिक परिस्थितीतही दोन्ही देशांनी आपले धोरणात्मक संबंध टिकवून ठेवले आहेत.

जागतिक राजकारण सतत बदलत असताना, भारत आणि रशिया यांच्यातील मैत्री मात्र अनेक दशकांपासून स्थिर आहे. या 'वेळ-परीक्षित' मैत्रीमागे केवळ भावनिक बंध नाहीत, तर ऐतिहासिक, सामरिक आणि आर्थिक हितसंबंधांचे भक्कम जाळे आहे. चला, या मैत्रीची मुळे शोधूया.

ऐतिहासिक पाया आणि राजकीय विश्वास

भारत-रशिया मैत्रीचा पाया शीतयुद्धाच्या काळात रचला गेला. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, एप्रिल १९४७ मध्येच दोन्ही देशांमध्ये राजनैतिक संबंध प्रस्थापित झाले. त्या काळात सोव्हिएत युनियनने भारताच्या औद्योगिक विकासाला मोठी मदत केली, ज्यात पोलाद, ऊर्जा आणि खाणकाम यांसारख्या क्षेत्रांचा समावेश होता. १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धावेळी, जेव्हा अमेरिका पाकिस्तानच्या बाजूने उभा होता, तेव्हा सोव्हिएत युनियनने भारताला पाठिंबा दिला. ऑगस्ट १९७१ मध्ये झालेला 'भारत-सोव्हिएत शांतता, मैत्री आणि सहकार्य करार' हा या संबंधांमधील एक मैलाचा दगड ठरला. इतकेच नाही, तर काश्मीरच्या मुद्द्यावर संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत सोव्हिएत युनियनने अनेकदा भारताच्या बाजूने व्हेटोचा अधिकार वापरला. हा ऐतिहासिक विश्वास आजही दोन्ही देशांच्या संबंधांचा कणा आहे.

संरक्षण क्षेत्रातील अतूट भागीदारी

संरक्षण सहकार्य हे भारत-रशिया संबंधांचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. अनेक दशकांपासून रशिया हा भारताचा सर्वात मोठा शस्त्र पुरवठादार देश राहिला आहे. भारतीय लष्करातील बहुतांश शस्त्रसामग्री, जसे की मिग आणि सुखोई लढाऊ विमाने, टी-९० रणगाडे आणि आयएनएस विक्रमादित्य ही विमानवाहू नौका, रशियन बनावटीची आहेत. दोन्ही देशांनी मिळून ब्रह्मोस सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र विकसित केले आहे, जे या भागीदारीचे उत्तम उदाहरण आहे. अलीकडेच, अमेरिकेचा दबाव झुगारून भारताने रशियाकडून एस-४०० हवाई संरक्षण प्रणाली खरेदी केली. ही संरक्षण भागीदारी केवळ खरेदी-विक्रीपुरती मर्यादित नसून, तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि 'मेक इन इंडिया' अंतर्गत संयुक्त उत्पादनापर्यंत विस्तारली आहे.

आर्थिक आणि ऊर्जा क्षेत्रातील वाढते सहकार्य

ऐतिहासिकदृष्ट्या संरक्षण क्षेत्रावर अवलंबून असलेले संबंध आता आर्थिक आणि ऊर्जा क्षेत्रातही विस्तारत आहेत. युक्रेन संघर्षानंतर पाश्चिमात्य देशांनी रशियावर निर्बंध लादले असताना, भारताने रशियाकडून मोठ्या प्रमाणात सवलतीच्या दरात कच्चे तेल खरेदी करणे सुरू ठेवले आहे. यामुळे दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय व्यापार विक्रमी पातळीवर पोहोचला आहे. ऊर्जा क्षेत्रात, तामिळनाडूतील कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्पाच्या उभारणीत रशियाचे सहकार्य महत्त्वपूर्ण आहे. याशिवाय दोन्ही देश अवकाश तंत्रज्ञान, हिरे आणि फार्मास्युटिकल्स यांसारख्या क्षेत्रांमध्येही सहकार्य करत आहेत. भारताचा पहिला उपग्रह 'आर्यभट्ट' १९७५ मध्ये सोव्हिएत युनियननेच प्रक्षेपित केला होता.

बदलत्या जागतिक परिस्थितीत मैत्रीची कसोटी

आजचे जग बहुध्रुवीय आहे. भारत एकीकडे अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलियासोबत 'क्वाड' गटाचा सदस्य आहे, तर दुसरीकडे रशिया आणि चीनसोबत 'शांघाय कोऑपरेशन ऑर्गनायझेशन' (SCO) आणि 'ब्रिक्स' (BRICS) यांसारख्या मंचांवर सक्रिय आहे. हे भारताच्या 'सामरिक स्वायत्ततेच्या' (strategic autonomy) धोरणाचे द्योतक आहे. युक्रेन युद्धानंतर रशिया आणि चीन अधिक जवळ आले आहेत, तर भारताचे अमेरिकेशी संबंध अधिक दृढ झाले आहेत. अशा परिस्थितीतही, भारत आणि रशियाने आपले संबंध टिकवून ठेवले आहेत. रशियाने सातत्याने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत भारताच्या स्थायी सदस्यत्वासाठी उघडपणे पाठिंबा दिला आहे. ही मैत्री दोन्ही देशांसाठी धोरणात्मक संतुलन साधण्यासाठी आवश्यक आहे.