सर्वाधिक भाषांचा देश: पापुआ न्यू गिनी
जगात सर्वाधिक भाषा बोलल्या जाणाऱ्या देशाचे नाव आहे पापुआ न्यू गिनी. हा ऑस्ट्रेलियाच्या उत्तरेला पॅसिफिक महासागरात वसलेला एक बेट-राष्ट्र आहे. येथे तब्बल ८४० पेक्षा जास्त जिवंत भाषा बोलल्या जातात. ही संख्या
संपूर्ण युरोप खंडात बोलल्या जाणाऱ्या भाषांच्या दुप्पट आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या देशाची लोकसंख्या फक्त ९० लाखांच्या आसपास आहे, पण भाषेची विविधता मात्र जगात सर्वाधिक आहे.
एवढ्या भाषा का आणि कशा?
पापुआ न्यू गिनीच्या अफाट भाषिक विविधतेमागे येथील भौगोलिक रचना आणि सामाजिक जीवनशैली हे प्रमुख कारण आहे. हा देश उंच पर्वत, घनदाट जंगलं, खोल दऱ्या आणि अनेक लहान बेटांमध्ये विभागलेला आहे. शतकानुशतके येथील छोटे-छोटे मानवी गट किंवा जमाती एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळ्या राहिल्या. त्यांच्यात दळणवळणाची साधने नसल्याने प्रत्येक गटाने स्वतःची स्वतंत्र भाषा विकसित केली. यामुळेच अनेकदा काही किलोमीटरच्या अंतरावर भाषा बदलते आणि एका गावातील लोकांना दुसऱ्या गावातील भाषा समजत नाही. येथील ८०% पेक्षा जास्त लोकसंख्या आजही ग्रामीण आणि दुर्गम भागात राहते, ज्यामुळे या भाषा टिकून आहेत.
भाषिक विविधतेत कोण पुढे?
पापुआ न्यू गिनीनंतर भाषिक विविधतेत इंडोनेशियाचा दुसरा क्रमांक लागतो, जिथे ७०० पेक्षा जास्त भाषा बोलल्या जातात. नायजेरिया ५३८ भाषांसह तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. या यादीत भारताचा चौथा क्रमांक लागतो, जिथे ४५० हून अधिक भाषा बोलल्या जातात. यानंतर अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, चीन आणि मेक्सिकोसारख्या देशांचा क्रमांक लागतो. ही आकडेवारी दाखवते की भाषिक समृद्धी केवळ मोठ्या लोकसंख्येवर अवलंबून नसते, तर त्या प्रदेशाचा इतिहास, भूगोल आणि संस्कृती यावरही अवलंबून असते.
भारताचे स्थान आणि महत्त्व
भारत हा जगातील चौथ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक भाषा असलेला देश आहे. येथे ४५० पेक्षा जास्त भाषा अस्तित्वात आहेत. भारतीय राज्यघटनेने २२ भाषांना अधिकृत भाषेचा दर्जा दिला असला तरी, 'पीपल्स लिंग्विस्टिक सर्व्हे ऑफ इंडिया'नुसार देशात ७८० पेक्षा जास्त भाषा आहेत. या भाषा विविध भाषिक कुटुंबांमधून येतात, जसे की इंडो-आर्यन, द्रविडियन, ऑस्ट्रो-एशियाटिक आणि तिबेटो-बर्मन. 'कोसा-कोसावर पाणी बदले, चार कोसांवर वाणी' ही म्हण भारतातील भाषिक विविधतेचे अचूक वर्णन करते.
भाषा जतन करण्याचे आव्हान
जगभरात भाषिक विविधता एकाच वेळी समृद्धी आणि आव्हान दोन्ही घेऊन येते. पापुआ न्यू गिनीसारख्या देशात, जिथे अनेक भाषा बोलल्या जातात, तिथे संवाद साधण्यासाठी 'टोक पिसिन' आणि 'हिरी मोटू' सारख्या संपर्क भाषांचा वापर केला जातो. मात्र, जागतिकीकरण आणि आधुनिक जीवनशैलीमुळे अनेक लहान भाषा लोप पावत आहेत. एका अंदाजानुसार, दर दोन आठवड्यांनी एक भाषा कायमची नाहीशी होते. कोणतीही भाषा मरणे म्हणजे केवळ शब्द नाहीसे होणे नव्हे, तर त्यासोबत त्या समाजाचा इतिहास, ज्ञान आणि संस्कृती नाहीशी होणे होय. म्हणूनच या भाषांचे जतन करणे हे एक मोठे जागतिक आव्हान आहे.
