स्थापना आणि मुख्य उद्दिष्ट
दुसऱ्या महायुद्धाने जगभरात प्रचंड विनाश घडवला. भविष्यात असे युद्ध पुन्हा होऊ नये, या उद्देशाने २४ ऑक्टोबर १९४५ रोजी ५१ देशांनी एकत्र येऊन संयुक्त राष्ट्र (UN) या आंतरराष्ट्रीय संघटनेची स्थापना केली. याचा
मुख्य हेतू आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा कायम ठेवणे हा होता. यासोबतच, सदस्य राष्ट्रांमध्ये मैत्रीपूर्ण संबंध वाढवणे, मानवाधिकारांचे संरक्षण करणे आणि आर्थिक, सामाजिक व सांस्कृतिक समस्या सोडवण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य निर्माण करणे हीदेखील प्रमुख उद्दिष्टे आहेत. थोडक्यात, जगात शांतता नांदावी आणि सर्व देशांनी एकत्र येऊन मानवतेच्या विकासासाठी काम करावे, हा यामागील मूळ विचार आहे.
संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्य स्तंभ
संयुक्त राष्ट्रांचे काम सहा प्रमुख अंगांमार्फत (organs) चालते. हे सहा स्तंभ मिळून संघटनेची रचना तयार करतात. यामध्ये १) महासभा (General Assembly), २) सुरक्षा परिषद (Security Council), ३) आर्थिक आणि सामाजिक परिषद (Economic and Social Council), ४) आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (International Court of Justice), ५) सचिवालय (Secretariat) आणि ६) विश्वस्त परिषद (Trusteeship Council) यांचा समावेश आहे. यापैकी विश्वस्त परिषद सध्या कार्यरत नाही. प्रत्येक अंगाची जबाबदारी वेगळी आहे, पण ती सर्व मिळून संयुक्त राष्ट्रांची उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी काम करतात.
सुरक्षा परिषद: सर्वात शक्तिशाली अंग
सुरक्षा परिषद हे संयुक्त राष्ट्रांचे सर्वात महत्त्वाचे आणि शक्तिशाली अंग मानले जाते. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षेची मुख्य जबाबदारी याच परिषदेवर आहे. यात एकूण १५ सदस्य देश असतात, ज्यापैकी ५ देश स्थायी (Permanent) सदस्य आहेत - अमेरिका, रशिया, चीन, फ्रान्स आणि युनायटेड किंगडम. या पाच देशांना 'व्हेटो पॉवर' म्हणजेच नकाराधिकार आहे. याचा अर्थ, कोणत्याही महत्त्वाच्या ठरावावर या पाचपैकी एका जरी देशाने नकार दिला, तरी तो ठराव मंजूर होऊ शकत नाही. उर्वरित १० सदस्य अस्थायी असून त्यांची निवड दोन वर्षांसाठी महासभेद्वारे केली जाते. कोणताही आंतरराष्ट्रीय वाद सोडवणे, गरज पडल्यास निर्बंध लादणे किंवा लष्करी कारवाईची परवानगी देणे असे महत्त्वाचे निर्णय सुरक्षा परिषद घेते.
महासभा: जगाची संसद
महासभा (General Assembly) म्हणजे एक प्रकारे जगाची संसद. संयुक्त राष्ट्रांचे सर्व १९३ सदस्य देश या महासभेचे सदस्य असतात आणि प्रत्येकाला एक मत देण्याचा अधिकार असतो. दरवर्षी सप्टेंबर महिन्यात न्यूयॉर्क येथे याचे अधिवेशन भरते, ज्यात जागतिक मुद्द्यांवर चर्चा होते. महासभा नवीन सदस्यांना प्रवेश देणे, संयुक्त राष्ट्रांचे बजेट मंजूर करणे आणि महत्त्वाच्या जागतिक समस्यांवर चर्चा करून शिफारसी करणे अशी कामे करते. महासभेचे निर्णय बंधनकारक नसले तरी ते जागतिक मत दर्शवतात आणि त्यामुळे सदस्य देशांवर नैतिक दबाव निर्माण होतो.
शांतता आणि विकासाचे कार्य
केवळ युद्ध थांबवणे एवढेच संयुक्त राष्ट्रांचे काम नाही, तर ती इतर अनेक क्षेत्रांमध्येही कार्यरत आहे. 'पीसकीपिंग फोर्स' अर्थात शांतता सैन्य पाठवून युद्धग्रस्त भागांमध्ये शांतता प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करते. याशिवाय, युनिसेफ (UNICEF) सारख्या संस्थेमार्फत मुलांच्या हक्कांसाठी, जागतिक आरोग्य संघटनेमार्फत (WHO) सार्वजनिक आरोग्यासाठी आणि जागतिक अन्न कार्यक्रमाद्वारे (WFP) उपासमारी दूर करण्यासाठी जगभर काम केले जाते. मानवाधिकार, पर्यावरण संरक्षण आणि शाश्वत विकास यांसारख्या विषयांवरही संयुक्त राष्ट्र जगभर जनजागृती आणि मदतीचे कार्य करते.
मर्यादा आणि टीका
संयुक्त राष्ट्रांनी अनेक चांगली कामे केली असली तरी तिच्यावर अनेकदा टीकाही होते. सुरक्षा परिषदेतील स्थायी सदस्यांचा नकाराधिकार (व्हेटो पॉवर) हे टीकेचे मुख्य कारण आहे. या अधिकारामुळे अनेकदा महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर कारवाई करणे शक्य होत नाही, कारण एखादा स्थायी सदस्य स्वतःच्या राजकीय फायद्यासाठी ठराव रोखून धरतो. शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिका आणि सोव्हिएत रशिया यांच्यातील मतभेदांमुळे संघटना अनेक वर्षे प्रभावीपणे काम करू शकली नाही. तसेच, अनेक देशांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप न करण्याच्या नियमामुळेही काही वेळा मानवाधिकारांचे उल्लंघन होत असतानाही संयुक्त राष्ट्रांना बघ्याची भूमिका घ्यावी लागते. त्यामुळे ही संघटना कालबाह्य झाली असून तिच्या रचनेत सुधारणा करण्याची मागणी जोर धरत आहे.
