पहिल्या महायुद्धाची ठिणगी: एका हत्येचे निमित्त
पहिल्या महायुद्धाची सुरुवात एका हत्येमुळे झाली. २८ जून १९१४ रोजी ऑस्ट्रिया-हंगेरीचे राजपुत्र आर्चड्यूक फ्रांझ फर्डिनांड आणि त्यांच्या पत्नी सोफी यांची सारायेवो (आताच्या बोस्नियाची राजधानी) येथे हत्या करण्यात
आली. गव्हरिलो प्रिन्सिप नावाच्या एका सर्बियन राष्ट्रवाद्याने ही हत्या घडवून आणली होती. या हत्येमुळे युरोपातील वातावरण तप्त झाले. ऑस्ट्रिया-हंगेरीने या हत्येसाठी सर्बियाला जबाबदार धरले आणि २८ जुलै १९१४ रोजी सर्बियाविरुद्ध युद्ध घोषित केले. या एका घोषणेमुळे युरोपातील देश एकमेकांसमोर उभे ठाकले आणि युद्धाला तोंड फुटले.
युद्धामागे दडलेली मुख्य कारणे
फर्डिनांड यांची हत्या हे युद्धाचे तात्कालिक कारण असले तरी, खरी कारणे खूप खोलवर रुजलेली होती. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला युरोपात राष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद, लष्करवाद आणि गुप्त राजकीय करार या चार प्रमुख गोष्टींमुळे तणाव निर्माण झाला होता. प्रत्येक देशाला आपला वंश आणि संस्कृती श्रेष्ठ वाटत होती. इंग्लंड आणि फ्रान्ससारख्या देशांनी जगभर आपल्या वसाहती स्थापन केल्या होत्या, ज्यातून त्यांना कच्चा माल आणि बाजारपेठा मिळत होत्या. जर्मनी आणि इटली या स्पर्धेत नंतर उतरल्याने त्यांच्यात असंतोष होता. त्याचबरोबर, प्रत्येक देश आपली लष्करी ताकद वाढवत होता, विशेषतः जर्मनी आणि ब्रिटनमध्ये नौदल स्पर्धा शिगेला पोहोचली होती. युरोपातील देशांनी एकमेकांशी गुप्त लष्करी करार केले होते, ज्यामुळे एका देशावर हल्ला झाल्यास इतर देशही युद्धात ओढले जाणार होते. या सर्व कारणांमुळे युरोप एका ज्वालामुखीच्या तोंडावर उभा होता.
अधुरी शांतता आणि दुसऱ्या महायुद्धाची बीजं
पहिलं महायुद्ध १९१८ मध्ये संपलं, पण त्यातून दुसऱ्या महायुद्धाची बीजं पेरली गेली. युद्ध संपल्यानंतर विजेत्या राष्ट्रांनी जर्मनीवर 'व्हर्सायचा तह' लादला. या तहानुसार, युद्धाला जर्मनीला जबाबदार धरण्यात आले आणि त्यांच्यावर प्रचंड मोठा आर्थिक दंड लादण्यात आला. जर्मनीचे लष्कर कमी करण्यात आले, त्यांचे महत्त्वाचे औद्योगिक प्रदेश काढून घेण्यात आले आणि त्यांच्या वसाहतीही हिसकावून घेण्यात आल्या. या अपमानास्पद तहामुळे जर्मन लोकांमध्ये प्रचंड असंतोष निर्माण झाला. याच असंतोषाचा फायदा घेऊन अॅडॉल्फ हिटलर सत्तेवर आला.
हुकूमशाहीचा उदय आणि जगाची निष्क्रियता
१९२९ च्या जागतिक आर्थिक मंदीमुळे परिस्थिती आणखी बिघडली. जर्मनी, इटली आणि जपानमध्ये आक्रमक, विस्तारवादी आणि हुकूमशाही राजवटी उदयाला आल्या. जर्मनीमध्ये हिटलर, इटलीमध्ये मुसोलिनी आणि जपानमध्ये लष्करशाहीने सत्ता काबीज केली. हिटलरने व्हर्साय तहाच्या अटी झुगारून देत जर्मनीच्या लष्करी सामर्थ्यात प्रचंड वाढ करण्यास सुरुवात केली. त्याने ऑस्ट्रिया आणि चेकोस्लोव्हाकियासारखे देश गिळंकृत केले, पण ब्रिटन आणि फ्रान्ससारख्या युरोपीय शक्तींनी त्याला रोखण्याचा प्रयत्न केला नाही. या देशांच्या 'शांततावादी' किंवा 'खुश करण्याच्या' धोरणामुळे हिटलरची हिंमत वाढत गेली. दुसरीकडे, जपानने चीनवर आक्रमण करून आपला साम्राज्यविस्तार सुरू ठेवला होता.
आणि अखेर युद्धाचा भडका उडाला
हिटलरची भूक एवढ्यावरच थांबली नाही. त्याने पोलंडचा ताबा मिळवण्याची योजना आखली. जर्मनीने रशियासोबत एक गुप्त करार केला, ज्यानुसार पोलंडवर हल्ला केल्यास रशिया हस्तक्षेप करणार नाही असे ठरले. १ सप्टेंबर १९३९ रोजी जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केले. या घटनेमुळे दुसऱ्या महायुद्धाला अधिकृत सुरुवात झाली. जर्मनीच्या या आक्रमक धोरणाला उत्तर देण्यासाठी ब्रिटन आणि फ्रान्सने ३ सप्टेंबर १९३९ रोजी जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषित केले. पाहता पाहता या युद्धाने रौद्र रूप धारण केले आणि जपानने अमेरिकेच्या पर्ल हार्बरवर हल्ला केल्यानंतर हे युद्ध खऱ्या अर्थाने जागतिक बनले.
