सूर्यप्रकाशाचा अभाव आणि जीवनशैली
जरी भारतात सूर्यप्रकाश भरपूर असला तरी, आधुनिक जीवनशैलीमुळे लोकांचा सूर्यप्रकाशाशी संपर्क कमी झाला आहे. शहरी भागात, बहुतेक लोक घरात किंवा कार्यालयात वातानुकूलित वातावरणात जास्त वेळ घालवतात. सकाळी लवकर कामावर
जाणे आणि संध्याकाळी उशिरा परत येणे, यामुळे त्वचेला आवश्यक असलेला सूर्यप्रकाश मिळत नाही. अल्ट्राव्हायोलेट बी (UVB) किरणे, जी व्हिटॅमिन डी तयार करण्यासाठी आवश्यक असतात, ती सकाळी १० ते दुपारी ३ या वेळेत सर्वात प्रभावी असतात. मात्र, याच वेळेत अनेक जण घराबाहेर नसतात.
त्वचेचा रंग आणि मेलेनिन
भारतीय लोकांच्या त्वचेत मेलेनिनचे प्रमाण जास्त असते, ज्यामुळे त्वचेला गडद रंग मिळतो. मेलेनिन त्वचेचे सूर्याच्या हानिकारक किरणांपासून संरक्षण करते, परंतु ते व्हिटॅमिन डी तयार करण्याच्या प्रक्रियेत अडथळा निर्माण करते. गोऱ्या त्वचेच्या लोकांच्या तुलनेत, गडद त्वचेच्या लोकांना समान प्रमाणात व्हिटॅमिन डी तयार करण्यासाठी जास्त वेळ सूर्यप्रकाशात राहावे लागते. हा एक महत्त्वाचा जैविक घटक आहे ज्यामुळे भारतीयांमध्ये नैसर्गिकरित्या व्हिटॅमिन डी कमी तयार होते.
आहारातील उणिवा
भारतीय आहारात नैसर्गिकरित्या व्हिटॅमिन डी असलेले पदार्थ कमी आहेत. व्हिटॅमिन डीचे मुख्य स्रोत म्हणजे सॅल्मन आणि ट्यूनासारखे तेलकट मासे, अंड्यातील पिवळा बलक आणि मशरूम. भारतातील मोठा वर्ग शाकाहारी असल्याने, त्यांच्या आहारात हे घटक नसतात. पाश्चात्य देशांप्रमाणे भारतात दूध आणि इतर खाद्यपदार्थांना व्हिटॅमिन डीने फोर्टिफाईड (समृद्ध) करण्याचे प्रमाणही खूप कमी आहे. त्यामुळे आहारातून व्हिटॅमिन डी मिळणे अवघड होते.
वाढते प्रदूषण
शहरी भागातील वाढते वायू प्रदूषण हे देखील व्हिटॅमिन डीच्या कमतरतेचे एक प्रमुख कारण आहे. हवेतील प्रदूषणाचे कण सूर्यप्रकाशातील UVB किरणांना अडवतात आणि त्यांना जमिनीपर्यंत पोहोचू देत नाहीत. यामुळे, जरी एखादी व्यक्ती उन्हात असली तरी, प्रदूषित वातावरणामुळे त्वचा पुरेशा प्रमाणात व्हिटॅमिन डी तयार करू शकत नाही. विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये ही समस्या अधिक गंभीर आहे.
कपड्यांची पद्धत आणि सनस्क्रीनचा वापर
भारतीय संस्कृतीत, विशेषतः महिलांमध्ये, शरीर पूर्णपणे झाकणारे कपडे घालण्याची पद्धत आहे. यामुळे त्वचेचा सूर्यप्रकाशाशी थेट संपर्क येत नाही. याशिवाय, त्वचेच्या कर्करोगाच्या भीतीमुळे किंवा सौंदर्यप्रसाधन म्हणून सनस्क्रीनचा वापर वाढला आहे. चांगल्या SPF असलेले सनस्क्रीन ९५% पेक्षा जास्त UVB किरणे रोखू शकतात, ज्यामुळे व्हिटॅमिन डी तयार होण्याची प्रक्रिया मंदावते. थोड्या वेळासाठी सनस्क्रीनशिवाय उन्हात राहणे व्हिटॅमिन डीसाठी फायदेशीर ठरू शकते.
उपाय काय आहेत?
व्हिटॅमिन डीची कमतरता दूर करण्यासाठी काही सोपे उपाय करता येतात. दररोज किमान १५-३० मिनिटे, विशेषतः सकाळी १० ते दुपारी ३ च्या दरम्यान, हात आणि पायांना ऊन लावणे महत्त्वाचे आहे. आहारात अंडी, मशरूम, आणि फोर्टिफाईड दुधाचा समावेश करावा. मात्र, व्हिटॅमिन डीची कमतरता गंभीर असल्यास, डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार सप्लिमेंट्स घेणे आवश्यक आहे. कारण जास्त प्रमाणात सप्लिमेंट्स घेणे देखील हानिकारक ठरू शकते. त्यामुळे, वैद्यकीय सल्ला घेणे नेहमीच सुरक्षित असते.
