'या' ठिकाणी अनेक दिवस सूर्य मावळतच नाही!

• पृथ्वीच्या अक्षावरील कलमुळे ध्रुवीय प्रदेशांत मध्यरात्रीचा सूर्य दिसतो.
• नॉर्वेसारख्या देशांत उन्हाळ्यात सूर्य अनेक दिवस मावळत नाही.
• चीनमधील एकाच टाइम झोनमुळे तिथे घड्याळानुसार उशिरा सूर्यास्त होतो.

सूर्यास्ताची वेळ ही प्रत्येकासाठी खास असते. पण जगात अशी काही ठिकाणे आहेत जिथे सूर्य खूप उशिरा मावळतो, अगदी मध्यरात्रीसुद्धा! चला, या अद्भुत नैसर्गिक चमत्कारामागे असलेले विज्ञान आणि ही अनोखी ठिकाणे कोणती आहेत, ते जाणून घेऊया.

पृथ्वीचा कल आणि निसर्गाचा खेळ

सर्वात उशिरा होणाऱ्या सूर्यास्ताचे रहस्य पृथ्वीच्या रचनेत दडलेले आहे. आपली पृथ्वी सरळ नसून तिच्या अक्षावर सुमारे २३.५ अंशांनी कललेली आहे. या कललेल्या स्थितीमुळेच ऋतू बदलतात आणि दिवस-रात्रीच्या कालावधीत फरक पडतो. उन्हाळ्यात, पृथ्वीचा उत्तर गोलार्ध सूर्याच्या दिशेने झुकलेला असतो, त्यामुळे या भागात दिवस मोठा असतो आणि रात्र लहान असते. याउलट, हिवाळ्यात परिस्थिती उलट होते. हाच नियम दक्षिण गोलार्धालाही लागू होतो. त्यामुळे, जसे आपण विषुववृत्तापासून दूर, ध्रुवीय प्रदेशांच्या दिशेने जातो, तसतसे उन्हाळ्यातील दिवसाचा कालावधी वाढत जातो.

'मध्यरात्रीचा सूर्य' म्हणजे काय?

'मध्यरात्रीचा सूर्य' (Midnight Sun) हा एक नैसर्गिक चमत्कार आहे जो आर्क्टिक आणि अंटार्क्टिक वृत्ताच्या पलीकडील प्रदेशात पाहायला मिळतो. उन्हाळ्याच्या काही महिन्यांत, या प्रदेशांमध्ये सूर्य २४ तास क्षितिजाच्या वरच राहतो, म्हणजेच तो अजिबात मावळत नाही. याचा अर्थ, तिथे मध्यरात्रीसुद्धा तुम्हाला सूर्यप्रकाश दिसतो. हा अनुभव घेण्यासाठी कॅनडा, आइसलँड, फिनलंड, स्वीडन, रशिया, अलास्का आणि ग्रीनलँड यांसारख्या देशांच्या उत्तर भागांना भेट देता येते. प्रत्येक ठिकाणी हा अनुभव वेगवेगळ्या कालावधीसाठी घेता येतो. ध्रुवावर तर सहा महिने दिवस आणि सहा महिने रात्र असते.

नॉर्वे: 'मध्यरात्रीच्या सूर्याचा देश'

नॉर्वेला 'मध्यरात्रीच्या सूर्याचा देश' म्हणून विशेष ओळख मिळाली आहे. नॉर्वेचा उत्तर भाग आर्क्टिक वृत्तामध्ये येतो, ज्यामुळे मे महिन्याच्या अखेरीपासून ते जुलैच्या अखेरीपर्यंत, सुमारे ७६ दिवस इथे सूर्य मावळत नाही. स्वालबार्डसारख्या (Svalbard) ठिकाणी तर हा कालावधी आणखी जास्त असतो. इथे एप्रिल ते ऑगस्ट या काळात सूर्य सतत आकाशात तळपत असतो. या काळात पर्यटक खास मध्यरात्रीच्या सूर्यप्रकाशात डोंगरदऱ्या फिरण्याचा, समुद्रात कयाकिंग करण्याचा किंवा नुसताच निसर्गाच्या या अद्भुत रूपाचा आनंद घेण्यासाठी गर्दी करतात.

जेव्हा टाईम झोनमुळे होतो उशीर

केवळ पृथ्वीच्या कलामुळेच नाही, तर काही वेळा मानवनिर्मित टाइम झोनमुळेही सूर्यास्त उशिरा होतो. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे चीन. चीन हा देश भौगोलिकदृष्ट्या पाच वेगवेगळ्या टाइम झोनमध्ये पसरलेला आहे, पण संपूर्ण देशात अधिकृतपणे एकच 'बीजिंग वेळ' वापरली जाते. यामुळे चीनच्या पश्चिम भागात, जसे की काशगरसारख्या शहरात, घड्याळानुसार सूर्यास्त खूप उशिरा होतो. तिथल्या स्थानिक वेळेनुसार सूर्य दुपारीच डोक्यावर आलेला असतो, पण बीजिंग वेळेनुसार रात्रीचे १० वाजले तरी सूर्यास्त झालेला नसतो. हा नैसर्गिक नसला तरी, घड्याळानुसार सर्वात उशिरा होणाऱ्या सूर्यास्ताचा एक विचित्र आणि मनोरंजक प्रकार आहे.

मग विक्रम कोणाच्या नावावर?

तर, जगात सर्वात उशिरा सूर्यास्त कुठे होतो या प्रश्नाचे उत्तर थोडे गुंतागुंतीचे आहे. जर आपण नैसर्गिक घटनेबद्दल बोलत असू, तर उन्हाळ्यात आर्क्टिक आणि अंटार्क्टिक प्रदेशांमध्ये, विशेषतः उत्तर ध्रुव आणि दक्षिण ध्रुवावर सूर्य अनेक महिने मावळतच नाही, त्यामुळे तिथेच सर्वात उशिरा सूर्यास्त होतो (किंवा होतच नाही). नॉर्वे, फिनलंड, स्वीडन यांसारखे देश हा अनुभव घेण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. मात्र, जर आपण घड्याळाच्या वेळेनुसार विचार केला, तर चीनच्या पश्चिम भागासारख्या ठिकाणी, त्यांच्या एकाच राष्ट्रीय टाइम झोनमुळे सूर्यास्त रात्री १० नंतरही पाहायला मिळतो. त्यामुळे, या प्रश्नाचे उत्तर तुम्ही कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहता यावर अवलंबून आहे.