सुरुवात आणि पहिले पदक
भारताने १९३४ मध्ये लंडन येथे झालेल्या दुसऱ्या राष्ट्रकुल खेळांमध्ये (तेव्हाचे ब्रिटिश एम्पायर गेम्स) पदार्पण केले. या स्पर्धेत भारताच्या ६ खेळाडूंनी भाग घेतला होता. कुस्तीपटू रशीद अन्वर यांनी भारताला पहिले
पदक मिळवून दिले. त्यांनी ७४ किलो वजनी गटात कांस्यपदक जिंकले. स्वातंत्र्यानंतर भारताला पहिले सुवर्णपदक मिळवण्यासाठी १९५८ साल उजाडावे लागले. कार्डिफ येथे झालेल्या स्पर्धेत महान धावपटू मिल्खा सिंग यांनी ४४० यार्ड धावण्याच्या शर्यतीत सुवर्णपदक जिंकून इतिहास रचला. याच स्पर्धेत पैलवान लिला राम यांनीही सुवर्णपदक जिंकले. सुरुवातीची काही दशके भारताची कामगिरी सामान्य होती, पण या पदकांनी भविष्याची पायाभरणी केली.
कामगिरीचा बदलता आलेख
१९७० आणि ८० च्या दशकात कुस्तीपटूंनी भारताच्या पदकांची संख्या वाढवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. या काळात भारताने सातत्याने चांगली कामगिरी केली. महिला खेळाडूंचा सहभागही वाढू लागला. १९७८ मध्ये बॅडमिंटनपटू अमी घिया आणि कंवल ठाकर सिंग यांनी महिला दुहेरीत कांस्यपदक जिंकले; हे राष्ट्रकुलमधील भारतीय महिलांचे पहिले पदक ठरले. ९० च्या दशकात नेमबाजी आणि वेटलिफ्टिंग या खेळांमधून भारताला अनेक पदके मिळाली. नेमबाज जसपाल राणा हे राष्ट्रकुल खेळांच्या इतिहासातील सर्वात यशस्वी भारतीय खेळाडू आहेत. त्यांनी एकूण १५ पदके जिंकली आहेत. या काळात भारताची कामगिरी हळूहळू सुधारत गेली आणि भारत पदकतालिकेत वरच्या स्थानावर येऊ लागला.
दिल्ली २०१०: एक सुवर्ण अध्याय
२०१० मध्ये दिल्ली येथे झालेले राष्ट्रकुल खेळ भारतासाठी ऐतिहासिक ठरले. यजमानपद भूषवताना भारतीय खेळाडूंनी आपली आतापर्यंतची सर्वोत्तम कामगिरी केली. या स्पर्धेत भारताने एकूण १०१ पदके जिंकली, ज्यात ३८ सुवर्ण, २६ रौप्य आणि ३६ कांस्य पदकांचा समावेश होता. या कामगिरीमुळे भारत पदकतालिकेत ऑस्ट्रेलियानंतर दुसऱ्या क्रमांकावर राहिला. नेमबाजी, कुस्ती, बॉक्सिंग आणि ॲथलेटिक्स यांसारख्या खेळांमध्ये भारतीय खेळाडूंनी वर्चस्व गाजवले. सायना नेहवाल (बॅडमिंटन), अभिनव बिंद्रा (नेमबाजी), सुशील कुमार (कुस्ती) आणि कृष्णा पूनिया (थाळीफेक) यांसारख्या खेळाडूंनी सुवर्णपदके जिंकून देशाचा गौरव वाढवला. या स्पर्धेमुळे भारताची ओळख एक मोठी क्रीडाशक्ती म्हणून निर्माण झाली.
भारताचे वर्चस्व असलेले खेळ
काही खेळांमध्ये भारताने राष्ट्रकुल स्तरावर आपले निर्विवाद वर्चस्व सिद्ध केले आहे. नेमबाजी हा भारतासाठी सर्वात यशस्वी खेळ ठरला असून, यात भारताने आतापर्यंत १३५ पदके जिंकली आहेत. त्याखालोखाल वेटलिफ्टिंगमध्ये १३३ आणि कुस्तीमध्ये ११४ पदके मिळाली आहेत. या तीन खेळांनी भारताच्या एकूण पदसंख्येत मोठा वाटा उचलला आहे. अलीकडच्या काळात बॅडमिंटन, टेबल टेनिस आणि बॉक्सिंगमध्येही भारतीय खेळाडू चमकदार कामगिरी करत आहेत. बर्मिंगहॅम २०२२ स्पर्धेत कुस्तीपटूंनी भाग घेतलेल्या प्रत्येक प्रकारात पदक जिंकले होते, तर बॅडमिंटन आणि टेबल टेनिसमध्येही भारताने सर्वोत्तम कामगिरी केली होती.
सध्याची कामगिरी आणि भविष्य
बर्मिंगहॅम २०२२ मध्ये झालेल्या शेवटच्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताने उत्कृष्ट कामगिरी केली. नेमबाजी हा खेळ स्पर्धेत समाविष्ट नसतानाही भारताने ६१ पदके जिंकली, ज्यात २२ सुवर्ण, १६ रौप्य आणि २३ कांस्य पदकांचा समावेश होता. या कामगिरीसह भारत पदकतालिकेत चौथ्या स्थानी राहिला. या स्पर्धेत लॉन बॉल्ससारख्या खेळात भारताने पहिले सुवर्णपदक जिंकून इतिहास घडवला. कुस्ती, वेटलिफ्टिंग, बॅडमिंटन, टेबल टेनिस आणि बॉक्सिंगमध्ये खेळाडूंनी वर्चस्व गाजवले. एकूणच, एका सामान्य सुरुवातीपासून ते पदकतालिकेत अव्वल चार देशांमध्ये स्थान मिळवण्यापर्यंतचा भारताचा प्रवास प्रेरणादायी आहे. भविष्यात होणाऱ्या स्पर्धांमध्ये ही कामगिरी आणखी सुधारेल, अशी अपेक्षा आहे.
