नैसर्गिक अधिवास धोक्यात येतो
पावसाळ्यात साप दिसण्याचे सर्वात प्रमुख कारण म्हणजे त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात, म्हणजेच बिळांमध्ये पाणी शिरणे. मुसळधार पावसामुळे जमीन, वारूळ आणि दगडांच्या कपारी पाण्याने भरून जातात. साप हे थंड रक्ताचे
प्राणी असल्याने त्यांना जगण्यासाठी आणि शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी कोरड्या जागेची गरज असते. त्यांची स्वतःची जागा पाण्याखाली गेल्यामुळे, ते सुरक्षित आणि उबदार निवाऱ्याच्या शोधात मानवी वस्तीकडे धाव घेतात. घर, गोदाम, गोठा किंवा अगदी वाहनांच्या इंजिनमध्येही ते आसरा घेऊ शकतात.
अन्नाच्या शोधात मानवी वस्तीकडे
पावसाळ्यात केवळ सापच नाही, तर त्यांचे भक्ष्य असलेले जीवजंतूदेखील बाहेर पडतात. बेडूक, पाली, उंदीर आणि घुशी यांसारखे प्राणीही पावसापासून वाचण्यासाठी आणि अन्नाच्या शोधात घरांच्या आसपास आश्रय घेतात. उंदीर हे सापांचे आवडते खाद्य आहे. त्यामुळे जिथे उंदरांचा वावर जास्त असतो, तिथे साप त्यांच्या शिकारीसाठी पोहोचण्याची शक्यता वाढते. घराच्या आसपास कचरा साचलेला असेल किंवा धान्याची साठवणूक उघड्यावर केली असेल, तर तिथे उंदीर वाढतात आणि पर्यायाने सापांना निमंत्रण मिळते.
प्रजननाचा काळ आणि सुरक्षिततेची गरज
पावसाळ्याचा काळ हा अनेक सापांच्या प्रजातींसाठी प्रजननाचा काळ असतो. या काळात ते अधिक सक्रिय असतात. बिळात पाणी साचल्यामुळे अंडी घालण्यासाठी किंवा पिलांना सुरक्षित ठेवण्यासाठी त्यांना कोरड्या आणि शांत जागेची आवश्यकता असते. घरांचे कोपरे, अडगळीची जागा, लाकडाचे किंवा विटांचे ढीग अशा जागा त्यांना सुरक्षित वाटतात. त्यामुळे या काळात ते अशा ठिकाणी लपून बसण्याची शक्यता अधिक असते.
साप घरात येऊ नये म्हणून काय कराल?
प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे हा सर्वोत्तम मार्ग आहे. घराच्या भिंतींमधील भेगा, दारे आणि खिडक्यांच्या फटी सिमेंट किंवा इतर साधनांनी बुजवून घ्या. ड्रेनेज पाईप आणि इतर उघड्या छिद्रांना जाळी लावा. घराच्या आजूबाजूचा परिसर स्वच्छ ठेवा. गवत, पालापाचोळा आणि कचऱ्याचे ढीग वेळोवेळी साफ करा, कारण या ठिकाणी साप लपून बसतात. घरात उंदरांचा प्रादुर्भाव होऊ देऊ नका. यासाठी अन्नपदार्थ व्यवस्थित झाकून ठेवा आणि कचरापेटीला झाकण लावा. काही नैसर्गिक गोष्टींचा वास सापांना आवडत नाही, जसे की लसूण, कांदा किंवा दालचिनी आणि लवंगेचे तेल. यांचा वापर घराच्या प्रवेशद्वाराजवळ केल्यास साप दूर राहण्यास मदत होऊ शकते.
घरात किंवा परिसरात साप दिसल्यास काय करावे?
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे घाबरून गोंधळ करू नका. साप स्वतःहून हल्ला करत नाही; त्याला धोका वाटल्यासच तो बचावात्मक पवित्रा घेतो. सापापासून सुरक्षित अंतर ठेवा आणि त्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवा. त्याला मारण्याचा किंवा पकडण्याचा प्रयत्न अजिबात करू नका. असे करणे कायद्याने गुन्हा आहे आणि धोकादायकही ठरू शकते. त्वरित तुमच्या भागातील सर्पमित्र किंवा वनविभागाच्या कार्यालयाशी संपर्क साधा. ते प्रशिक्षित असल्याने सापाला सुरक्षितपणे पकडून त्याच्या नैसर्गिक अधिवासात सोडून देतील. तोपर्यंत लहान मुले आणि पाळीव प्राण्यांना त्या जागेपासून दूर ठेवा.
महाराष्ट्रात आढळणारे सामान्य साप
आपल्याकडे आढळणारे सर्वच साप विषारी नसतात. महाराष्ट्रात आढळणाऱ्या ५० पेक्षा जास्त प्रजातींपैकी केवळ काही मोजक्याच विषारी आहेत. मानवी वस्तीजवळ प्रामुख्याने नाग, मण्यार, घोणस आणि फुरसे हे चार विषारी साप आढळतात. याव्यतिरिक्त धामण, कवड्या, गवत्या, दिवड, हरणटोळ आणि तस्कर यांसारखे अनेक बिनविषारी सापही मोठ्या प्रमाणात दिसतात. बिनविषारी साप हे पर्यावरणातील कीटक आणि उंदरांवर नियंत्रण ठेवून महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यामुळे प्रत्येक सापाला घाबरून मारणे चुकीचे आहे.
