पहिल्या ट्रॉफीचा नियम आणि ब्राझीलचे वर्चस्व
आज आपण जी ट्रॉफी पाहतो, ती मूळ ट्रॉफी नाही. १९३० ते १९७० या काळात 'ज्युल्स रिमे ट्रॉफी' (Jules Rimet Trophy) दिली जात असे. ही ट्रॉफी फिफाचे तिसरे अध्यक्ष ज्युल्स रिमे यांच्या नावाने ओळखली जात होती. त्यावेळी
एक नियम होता - जो देश तीन वेळा विश्वचषक जिंकेल, त्याला ही ट्रॉफी कायमस्वरूपी दिली जाईल. ब्राझीलने १९५८, १९६२ आणि १९७० मध्ये विश्वचषक जिंकून हा पराक्रम केला आणि ज्युल्स रिमे ट्रॉफी कायमची आपली केली. इथूनच नव्या ट्रॉफीची आणि नव्या नियमांची सुरुवात झाली.
एका चोरीने सर्व काही बदलले
ब्राझीलला कायमस्वरूपी देण्यात आलेली ज्युल्स रिमे ट्रॉफी १९८३ मध्ये रिओ दी जानेरो येथील ब्राझिलियन फुटबॉल कॉन्फेडरेशनच्या मुख्यालयातून चोरीला गेली. ही चोरी खूप धक्कादायक होती, कारण या ट्रॉफीचे भावनिक आणि ऐतिहासिक मूल्य मोठे होते. ही ट्रॉफी पुन्हा कधीच सापडली नाही आणि असे मानले जाते की चोरांनी ती वितळवून तिचे सोने विकले. या घटनेमुळे फिफाला मोठा धक्का बसला आणि भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी कठोर पावले उचलण्याचे ठरले. विशेष म्हणजे, ही ट्रॉफी यापूर्वी १९६६ मध्ये इंग्लंडमधूनही चोरीला गेली होती, परंतु 'पिकल्स' नावाच्या कुत्र्यामुळे ती सापडली होती.
नवी ट्रॉफी आणि कठोर झालेले नियम
ज्युल्स रिमे ट्रॉफी ब्राझीलने जिंकल्यानंतर १९७४ च्या विश्वचषकासाठी नव्या ट्रॉफीची निर्मिती करण्यात आली. इटालियन शिल्पकार सिल्व्हिओ गॅझानिगा यांनी ही नवी ट्रॉफी तयार केली, जी आज 'फिफा विश्वचषक ट्रॉफी' म्हणून ओळखली जाते. ही ट्रॉफी १८ कॅरेट सोन्यापासून बनलेली असून तिचे वजन ६ किलोपेक्षा जास्त आहे. ज्युल्स रिमे ट्रॉफीच्या चोरीच्या अनुभवानंतर, फिफाने ठरवले की ही नवी ट्रॉफी कोणत्याही देशाला कायमस्वरूपी दिली जाणार नाही, मग तो संघ कितीही वेळा विश्वविजेता होवो.
मग विजेत्या संघाला नेमके काय मिळते?
जेव्हा अंतिम सामना संपतो, तेव्हा विजेत्या संघाला मैदानात मूळ, सोनेरी ट्रॉफी दिली जाते. खेळाडू या ट्रॉफीसोबतच आपला विजय साजरा करतात, फोटो काढतात. पण हा आनंद काही काळापुरताच असतो. पुरस्कार सोहळा संपल्यानंतर फिफाचे अधिकारी ही मूळ ट्रॉफी पुन्हा आपल्या ताब्यात घेतात. ही ट्रॉफी स्वित्झर्लंडमधील फिफाच्या मुख्यालयात अत्यंत सुरक्षित ठिकाणी ठेवली जाते. विजेत्या संघाला कायमस्वरूपी ठेवण्यासाठी या मूळ ट्रॉफीची हुबेहूब प्रतिकृती (Replica) दिली जाते. ही प्रतिकृती सोन्याचा मुलामा दिलेली कांस्य धातूची असते. हीच प्रतिकृती विजेता संघ आपल्या देशात घेऊन जातो.
सुरक्षितता आणि प्रतिष्ठेचे प्रतीक
फिफाच्या या नियमामागे दोन मुख्य कारणे आहेत. पहिले म्हणजे ट्रॉफीची सुरक्षा. १९८३ च्या चोरीच्या घटनेनंतर फिफा कोणतीही जोखीम घेऊ इच्छित नाही. या ट्रॉफीचे ऐतिहासिक आणि आर्थिक मूल्य प्रचंड आहे, त्यामुळे तिची सुरक्षा अत्यंत महत्त्वाची आहे. दुसरे कारण म्हणजे, ही ट्रॉफी कोणत्याही एका देशाची मालमत्ता न राहता संपूर्ण फुटबॉल विश्वाच्या विजयाचे आणि प्रतिष्ठेचे प्रतीक राहावी, अशी फिफाची भूमिका आहे. ही ट्रॉफी एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित होणारा वारसा आहे, जो प्रत्येक चार वर्षांनी नव्या विश्वविजेत्याची वाट पाहतो.
