भक्त पुंडलिक आणि त्याचे प्रारंभिक जीवन
पंढरपूरच्या कथेचा नायक आहे भक्त पुंडलिक. सुरुवातीला पुंडलिक हा अत्यंत विषयलोलुप तरुण होता. तो आपल्या पत्नीच्या प्रेमात इतका मग्न होता की, आपल्या वृद्ध आई-वडिलांकडे त्याचे पूर्णपणे दुर्लक्ष झाले होते. त्यांच्या
गरजा, त्यांची सेवा याकडे तो जराही लक्ष देत नसे. उलट, तो त्यांना त्रास देत असे. त्याच्या या वागणुकीला कंटाळून त्याच्या आई-वडिलांनी मनःशांतीसाठी काशीयात्रा करण्याचा निर्णय घेतला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, पुंडलिक आणि त्याची पत्नीही त्यांच्यासोबत यात्रेला निघाले, पण प्रवासातही त्यांचा छळ करणे सुरूच होते.
कुक्कुटस्वामींच्या आश्रमातील परिवर्तन
प्रवासादरम्यान ते कुक्कुटस्वामी नावाच्या एका ऋषींच्या आश्रमात मुक्कामी थांबले. मध्यरात्री पुंडलिकाला एक विलक्षण दृश्य दिसले. त्याने पाहिले की, अत्यंत मळलेल्या वस्त्रांतील तीन स्त्रिया आश्रमात आल्या, त्यांनी संपूर्ण आश्रम झाडून स्वच्छ केला, ऋषींची सेवा केली आणि पाहता पाहता त्यांची वस्त्रे शुभ्र झाली व त्या तेजस्वी रूपात अदृश्य झाल्या. हे दृश्य पाहून आश्चर्यचकित झालेल्या पुंडलिकाने सकाळी ऋषींना याबाबत विचारले. तेव्हा कुक्कुटस्वामींनी सांगितले की, त्या गंगा, यमुना आणि सरस्वती या तीन पवित्र नद्या होत्या. लोकांची पापे धुता धुता त्या मलीन होतात आणि या आश्रमात येऊन निस्वार्थ सेवेने त्या पुन्हा पवित्र होतात. ऋषींनी पुंडलिकाला समजावले की, "आई-वडिलांची सेवा हीच खरी ईश्वरसेवा आणि तीर्थयात्रा आहे."
मातृ-पितृ भक्तीत रमलेला पुंडलिक
कुक्कुटस्वामींच्या उपदेशाने पुंडलिकाचे डोळे उघडले. त्याला आपली चूक कळली आणि त्याच्या मनात पश्चात्तापाची भावना निर्माण झाली. त्याने त्याच क्षणी आपले उर्वरित आयुष्य आई-वडिलांच्या सेवेत घालवण्याचा निश्चय केला. तो त्यांना घेऊन पंढरपूर येथे, जे तेव्हा दिंडीरवन म्हणून ओळखले जात होते, परत आला. येथे तो मनोभावे आपल्या आई-वडिलांची सेवा करू लागला. त्याची पत्नीसुद्धा त्याला या सेवेत साथ देऊ लागली. पुंडलिकाची ही निस्सीम सेवा आणि भक्ती सर्वत्र प्रसिद्ध झाली.
जेव्हा देव भक्तासाठी धावून आला
पुंडलिकाच्या या अतुलनीय मातृ-पितृ भक्तीची कीर्ती थेट वैकुंठापर्यंत पोहोचली. भगवान श्रीकृष्ण (विष्णू) त्याच्या भक्तीने इतके प्रसन्न झाले की, ते स्वतः त्याला भेटण्यासाठी द्वारकेहून दिंडीरवनात आले. जेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने पुंडलिकाच्या दारात येऊन त्याला हाक मारली, तेव्हा पुंडलिक आपल्या वडिलांचे पाय चेपत होता. दारात साक्षात परमेश्वर उभा आहे हे पाहूनही तो आपल्या सेवेतून विचलित झाला नाही. पितृसेवा हेच आपले परम कर्तव्य मानून त्याने जागेवरून न उठता, जवळच पडलेली एक वीट उचलली आणि भगवंताला उभे राहण्यासाठी दिली. तो म्हणाला, “देवा, माझ्या वडिलांची सेवा पूर्ण होईपर्यंत कृपया या विटेवर उभे राहून माझी प्रतीक्षा करा.”
विटेवरी उभा राहिला 'विठ्ठल'
भक्ताच्या सेवेचा आणि त्याच्या कर्तव्याचा आदर करत भगवान श्रीकृष्ण त्या विटेवर कमरेवर हात ठेवून उभे राहिले. त्यांनी पुंडलिकाची सेवा पूर्ण होण्याची वाट पाहिली. सेवा पूर्ण झाल्यावर पुंडलिकाने भगवंताची क्षमा मागितली आणि त्यांच्या स्वागतासाठी आला. पुंडलिकाची ही अभूतपूर्व भक्ती पाहून भगवान भारावून गेले. पुंडलिकाने त्यांना विनंती केली की, "प्रभू, आपण याच रूपात येथे कायम वास करावा, जेणेकरून माझ्यासारख्या अनेक भक्तांना आपले दर्शन सहज घडावे." भगवंताने त्याची विनंती मान्य केली आणि ते त्याच विटेवर, त्याच रूपात पंढरपुरात स्थायिक झाले. विटेवर उभे राहिल्यामुळे त्यांना 'विठ्ठल' असे नाव मिळाले, अशी एक व्युत्पत्ती सांगितली जाते. तेव्हापासून 'युगे अठ्ठावीस' तो विठोबा आपल्या भक्तांसाठी पंढरपुरात उभा आहे, अशी श्रद्धा आहे.
