वारीची मूळ परंपरा: एक प्राचीन प्रवाह
पालखी सोहळा सुरू होण्यापूर्वी अनेक शतकांपासून 'वारी'ची परंपरा अस्तित्वात होती. वारकरी संप्रदायासाठी वारी म्हणजे पायी चालत पंढरपूरला जाऊन विठ्ठलाचे दर्शन घेणे. ही एक वैयक्तिक आणि सामुदायिक भक्तीची साधना
होती. संत ज्ञानेश्वरांचे वडील विठ्ठलपंत हे स्वतः वारी करत असल्याचा उल्लेख आढळतो. खुद्द संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांनी ही परंपरा जपली. त्या काळात वारकरी आपापल्या दिंड्या घेऊन, अभंग गात, नामस्मरण करत पंढरपूरला जात असत. मात्र, त्यामध्ये आजच्यासारख्या संतांच्या पादुका ठेवलेल्या संघटित पालख्या नव्हत्या.
पालखीची संकल्पना: तुकोबांचे पुत्र नारायण बाबा
आज आपण पाहतो त्या पालखी सोहळ्याला एक वेगळी झळाळी देण्याचे आणि त्याची मुहूर्तमेढ रोवण्याचे श्रेय संत तुकाराम महाराजांचे धाकटे चिरंजीव तपोनिधी नारायण बाबा यांना जाते. संत तुकारामांच्या वैकुंठगमनानंतर वारकऱ्यांना त्यांचा विरह जाणवत होता. ही भावना ओळखून नारायण बाबांना एक स्फूर्ती झाली. त्यांनी १६८५ च्या सुमारास आपल्या वडिलांच्या पादुका (चांदीच्या) एका पालखीत ठेवल्या आणि दिंडीसह पंढरपूरला नेण्यास सुरुवात केली. विशेष म्हणजे, ही पालखी देहूतून निघून आधी आळंदीला जायची. तिथे संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पादुका त्याच पालखीत ठेवून हा 'जोडपालखी' सोहळा पंढरपूरकडे मार्गस्थ व्हायचा. हीच पालखी परंपरेची खरी सुरुवात मानली जाते.
हैबतबाबा आरफळकर आणि स्वतंत्र पालखीची सुरुवात
सुमारे दीडशे वर्षे ज्ञानोबा आणि तुकोबांच्या पादुका एकाच पालखीतून पंढरपूरला जात होत्या. मात्र, १९ व्या शतकात या व्यवस्थेत एक मोठा बदल झाला. ग्वाल्हेरच्या शिंदे सरकारचे सरदार हैबतबाबा आरफळकर हे संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे निस्सीम भक्त होते. १८३० च्या दशकात देहू संस्थानात काही अंतर्गत वाद निर्माण झाले. त्याचा परिणाम या पवित्र सोहळ्यावर होऊ नये, या विचाराने हैबतबाबांनी संत ज्ञानेश्वर महाराजांसाठी स्वतंत्र पालखी सोहळा आळंदीतून सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी या सोहळ्याला लष्करी शिस्त आणि राजेशाही थाट दिला. तेव्हापासून संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी आळंदीहून आणि संत तुकाराम महाराजांची पालखी देहूतून स्वतंत्रपणे निघू लागली.
दोन प्रमुख पालख्या आणि इतर सोहळे
हैबतबाबांच्या पुढाकारानंतर ज्ञानोबा-तुकोबांच्या पालख्या स्वतंत्रपणे, पण जवळपास एकाच वेळी पंढरपूरकडे प्रवास करू लागल्या. या दोन मुख्य पालख्यांच्या धर्तीवर, पुढे इतरही अनेक संतांच्या पालखी सोहळ्यांची सुरुवात झाली. यामध्ये संत सोपानकाका (सासवड), संत मुक्ताई (मुक्ताईनगर), संत एकनाथ (पैठण) आणि निवृत्तीनाथ (त्र्यंबकेश्वर) यांच्या पालख्यांचा समावेश आहे. प्रत्येक पालखीचा स्वतःचा मार्ग, परंपरा आणि दिंड्यांचा समूह असतो. हे सर्व सोहळे वाखरी येथे एकत्र येतात आणि तिथून ठरलेल्या क्रमाने आषाढी एकादशीच्या दिवशी पंढरपुरात प्रवेश करतात.
परंपरेचे आधुनिक स्वरूप आणि महत्त्व
नारायण बाबांनी सुरू केलेला आणि हैबतबाबांनी विस्तारलेला हा पालखी सोहळा आज एका मोठ्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक उत्सवाचे रूप धारण करतो. लाखो वारकरी यात सहभागी होतात. पालखी मार्गावर 'रिंगण' आणि 'उभे रिंगण' यांसारखे नेत्रदीपक सोहळे होतात, जे शिस्त आणि भक्तीचे प्रतीक आहेत. या सोहळ्याला सैन्याप्रमाणे शिस्त असते; सकाळी कर्णा वाजल्यावरच दिंडी पुढे निघते. ही केवळ एक धार्मिक यात्रा नसून, समानता, बंधुभाव आणि स्वयंशिस्तीचा एक अनोखा आविष्कार आहे, जिथे जात, पंथ, लिंग किंवा सामाजिक दर्जा असा कोणताही भेद नसतो. हा सोहळा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे.
