आषाढी एकादशी: वारीचा परमोच्च क्षण
पंढरपूरच्या आषाढी वारीची मुख्य सांगता 'आषाढी एकादशी' किंवा 'देवशयनी एकादशी' या दिवशी होते. वारकरी संप्रदायासाठी हा सर्वात महत्त्वाचा दिवस असतो. २०२६ साली आषाढी एकादशी २५ जुलै रोजी आहे. जवळपास १८ ते २१
दिवसांचा पायी प्रवास करून, ऊन-पावसाची तमा न बाळगता लाखो वारकरी याच दिवसाच्या ओढीने पंढरपूरला पोहोचतात. संत ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी आळंदीहून, तर संत तुकाराम महाराजांची पालखी देहूहून प्रस्थान करते आणि एकादशीच्या आदल्या दिवशी पंढरपुरात दाखल होते. हा दिवस वारकऱ्यांच्या कित्येक दिवसांच्या श्रमाचे, भक्तीचे आणि संयमाचे फळ असतो. विठुरायाच्या दर्शनाने त्यांच्या सर्व श्रमाचा परिहार होतो, अशी त्यांची दृढ श्रद्धा आहे.
सांगतेच्या दिवसाचे प्रमुख विधी
आषाढी एकादशीच्या दिवशी पंढरपूरमध्ये भक्तिमय वातावरण शिगेला पोहोचलेले असते. पहाटेपासूनच चंद्रभागा नदीच्या तीरावर स्नानासाठी वारकऱ्यांची गर्दी जमते. चंद्रभागेत पवित्र स्नान करून वारकरी विठ्ठलाच्या दर्शनाच्या रांगेत उभे राहतात. 'पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम' या जयघोषाने अवघे पंढरपूर दुमदुमून जाते. या दिवशी महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते विठ्ठल-रखुमाईची शासकीय महापूजा करण्याची परंपरा आहे. ही पूजा म्हणजे संपूर्ण राज्याच्या वतीने विठुरायाला केलेले वंदन मानले जाते. दिवसभर भजन, कीर्तन आणि नामस्मरणाचे कार्यक्रम अव्याहतपणे सुरू असतात, ज्यामुळे पंढरी पूर्णपणे विठ्ठलमय होऊन जाते.
रिंगण आणि पादुका भेट: एक भावनिक सोहळा
वारीच्या सांगतेपूर्वी वाटेत होणारे 'रिंगण' सोहळे हे वारीचे खास आकर्षण असतात. रिंगण म्हणजे वारकऱ्यांनी आणि अश्वांनी पालखीभोवती गोलाकार धावणे. हे दृश्य अत्यंत ऊर्जावान आणि डोळ्यांचे पारणे फेडणारे असते. पंढरपूरला पोहोचण्यापूर्वी वाखरी येथे सर्व संतांच्या पालख्या एकत्र येतात. येथे 'उभे रिंगण' होते आणि एकमेकांच्या भेटीचा सोहळा रंगतो. हा क्षण अत्यंत भावनिक असतो, जिथे विविध भागांतून आलेले वारकरी आणि संत पालख्या एकत्र येतात. हा सोहळा म्हणजे समतेचा आणि एकोप्याचा एक अद्वितीय आविष्कारच असतो. या भेटीनंतरच सर्व पालख्या एकत्रितपणे पंढरपूर शहरात प्रवेश करतात.
पौर्णिमा आणि गोपाळकाला: उत्सवाचा शेवटचा टप्पा
आषाढी एकादशीला वारीचा मुख्य दिवस असला तरी, उत्सवाची खरी सांगता आषाढी पौर्णिमेनंतर होणाऱ्या 'गोपाळकाल्याने' होते. वारकरी पौर्णिमेपर्यंत पंढरपुरातच मुक्काम करतात. पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी गोपाळपूर येथे सर्व दिंड्या एकत्र येतात. येथे श्रीकृष्णाच्या मूर्तीसमोर 'काल्याचे कीर्तन' होते. 'गोपाळकाला' म्हणजे पोहे, लाह्या, दही, फळे अशा विविध खाद्यपदार्थांचे मिश्रण. श्रीकृष्ण जसे आपल्या सवंगड्यांसोबत सर्वांच्या शिदोऱ्या एकत्र करून खात असत, त्याच भावनेने हा काला तयार केला जातो आणि प्रसाद म्हणून सर्वांना वाटला जातो. हा समतेचा आणि सहभोजनाचा प्रतिकात्मक सोहळा आहे. गोपाळकाला झाला की वारीची सांगता झाली, असे मानले जाते.
वारीचा परतीचा प्रवास
गोपाळकाल्याचा प्रसाद ग्रहण केल्यानंतर आणि विठुरायाचा निरोप घेतल्यानंतर सर्व पालखी सोहळे आणि दिंड्या आपापल्या गावाकडे परतीच्या प्रवासाला लागतात. याला 'परतवारी' असेही म्हणतात. विठ्ठलाच्या दर्शनाने आणि त्याच्या आशीर्वादाने ऊर्जेने भारलेले वारकरी पुन्हा संसारात परततात, पण त्यांच्या मनात पुढच्या वर्षीच्या वारीचे वेध लागलेले असतात. वारीची सांगता ही केवळ एका प्रवासाची अखेर नसते, तर ती वर्षभरासाठी पुरेल अशा आध्यात्मिक ऊर्जेची आणि समाधानाची शिदोरी घेऊन केलेला परतीचा प्रवास असतो. 'राम कृष्ण हरी'चा गजर करत आलेले वारकरी, तोच गजर करत आणि पुढच्या भेटीची आस मनात ठेवून परत फिरतात.
