‘माऊली’ या शब्दाचा अर्थ आणि भाव
मराठीत 'माऊली' या शब्दाचा सरळ अर्थ 'आई' असा होतो. आई म्हणजे प्रेम, वात्सल्य, क्षमा आणि निःस्वार्थ काळजी यांचे मूर्तिमंत रूप. वारकरी संप्रदायातील भक्तांनी विठ्ठलामध्ये याच आईच्या गुणांचा अनुभव घेतला. त्यांच्यासाठी
विठ्ठल हा केवळ पिता किंवा राजा नाही, तर तो लेकराच्या चुका पोटात घालणारी, त्याच्यावर निरपेक्ष माया करणारी आणि त्याला नेहमी संरक्षण देणारी प्रेमळ आई आहे. त्यामुळेच, देवाशी असलेले नाते अधिक जवळचे आणि भावनिक करण्यासाठी भक्तांनी त्याला 'माऊली' या नावाने हाक मारण्यास सुरुवात केली. हाकेत भीती नाही, तर हक्क आणि प्रेम आहे.
संत ज्ञानेश्वर: 'ज्ञानोबा माऊली' ते 'विठ्ठल माऊली'
विठ्ठलाला 'माऊली' म्हणण्याच्या परंपरेचे मूळ संत ज्ञानेश्वरांशी जोडलेले आहे. अवघ्या २१ वर्षांच्या आयुष्यात ज्ञानेश्वरांनी समाजाला मायेची ऊब दिली. त्यांनी समाजाकडून मिळालेल्या तिरस्काराला प्रेमाने उत्तर दिले. त्यांच्या याच मातृत्त्वाच्या भावनेमुळे, लोकांनी त्यांना प्रेमाने आणि आदराने 'ज्ञानोबा माऊली' म्हणायला सुरुवात केली. वारकरी संप्रदायात देव आणि भक्त यांना वेगळे मानले जात नाही. भक्त देवाशी इतका एकरूप होतो की, भक्ताचे नाव देवाला आणि देवाचे नाव भक्ताला मिळते. याच अद्वैत भावातून, 'ज्ञानोबा माऊली' या नावावरून पुढे विठ्ठलालाही 'विठ्ठल माऊली' किंवा 'विठूमाऊली' म्हटले जाऊ लागले.
अभंगांमधून रुजलेली परंपरा
संत ज्ञानेश्वरांनी सुरू केलेल्या या मार्गाला संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम, संत जनाबाई यांसारख्या अनेक संतांनी आपल्या अभंगांमधून अधिक घट्ट केले. त्यांनी त्यांच्या रचनांमध्ये विठ्ठलाला आईच्या रूपात पाहिले आणि त्याचे वर्णन केले. संत तुकाराम महाराज एका अभंगात म्हणतात, “धांव घालीं आई । आतां पाहातेसी काई ॥”. तर संत जनाबाई म्हणतात, “येई हो विठ्ठले माझे माऊली ये”. या अभंगांमुळे विठ्ठलाचे मातृरूप लोकांच्या मनात आणि परंपरेत कायमचे कोरले गेले. कीर्तन आणि भजनांच्या माध्यमातून ही 'माऊली'ची हाक महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचली आणि पिढ्यानपिढ्या टिकून राहिली.
देवत्वातील स्त्री-पुरुष समानतेचा संदेश
एका पुरुष देवाला 'माऊली' म्हणून संबोधणे, हे भारतीय अध्यात्म आणि संस्कृतीच्या विशाल दृष्टिकोनाचे प्रतीक आहे. यात देवत्वाला लिंगाच्या पलीकडे नेऊन ठेवले आहे. परमेश्वर हा पिता आणि माता या दोन्ही रूपांमध्ये सामावलेला आहे, हा संदेश यातून मिळतो. तो कधी वडिलांप्रमाणे कठोरपणे मार्गदर्शन करतो, तर कधी आईप्रमाणे प्रेमाने जवळ घेतो. विठ्ठलाला 'मायबाप' असेही म्हटले जाते, ज्यात हे दोन्ही भाव एकत्र येतात. 'माऊली' हे संबोधन म्हणजे केवळ एक नाव नाही, तर ते देव आणि भक्त यांच्यातील नात्याची कोमलता आणि वात्सल्याचा परमोच्च अविष्कार आहे.
