श्रावण २०२६: सुरुवात आणि समाप्ती
यंदा महाराष्ट्रात आणि पश्चिम भारतात अमांत चांद्र कॅलेंडरनुसार श्रावण महिना १३ ऑगस्ट २०२६, गुरुवारपासून सुरू होईल. या पवित्र महिन्याची सांगता ११ सप्टेंबर २०२६, शुक्रवार रोजी पिठोरी अमावस्येला होईल. देशभरात
श्रावण महिन्याच्या तारखांमध्ये थोडा फरक असतो. उत्तर भारतात पौर्णिमान्त कॅलेंडरनुसार श्रावण महिना सुमारे १५ दिवस आधी, म्हणजेच ३० जुलै रोजी सुरू होऊन २८ ऑगस्टला संपेल. पण, आपण महाराष्ट्रातील पंचांगानुसार १३ ऑगस्ट ही तारीख लक्षात घ्यायची आहे. श्रावण महिना पावसाळ्याच्या मध्यात येत असल्याने वातावरणात एक सुखद गारवा असतो आणि सगळीकडे हिरवळ पसरलेली असते. यामुळे या महिन्यातील व्रतवैकल्ये आणि सण-उत्सव अधिक आनंददायी वाटतात.
श्रावणाचे आध्यात्मिक महत्त्व
श्रावण महिना भगवान शंकरांना अत्यंत प्रिय असल्याचे मानले जाते. पौराणिक कथेनुसार, समुद्रमंथनातून निघालेले हलाहल विष भगवान शंकरांनी याच महिन्यात प्राशन करून सृष्टीचे रक्षण केले होते. या विषाच्या दाहकतेमुळे त्यांचा कंठ निळा झाला आणि त्यांना 'नीलकंठ' असे नाव मिळाले. तेव्हापासून भगवान शंकरांना थंडावा मिळावा आणि त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी श्रावण महिन्यात त्यांना जलाभिषेक आणि दुग्धाभिषेक करण्याची परंपरा सुरू झाली. या संपूर्ण महिन्यात शिवतत्त्व नेहमीपेक्षा अधिक सक्रिय असते, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे या काळात केलेली उपासना, प्रार्थना आणि दानधर्म अधिक फलदायी ठरतात, असे मानले जाते.
श्रावणी सोमवार: शिवभक्तीचे विशेष दिवस
श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारला, ज्याला 'श्रावणी सोमवार' म्हटले जाते, विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी भाविक भगवान शंकराची मनोभावे पूजा करतात आणि उपवास ठेवतात. अनेकजण जवळच्या शिवमंदिरात जाऊन शिवलिंगावर पाणी, दूध, बेलपत्र आणि फुले अर्पण करतात. अविवाहित मुली इच्छित वर मिळावा यासाठी सोळा सोमवार व्रताची सुरुवात अनेकदा श्रावणातील पहिल्या सोमवारपासून करतात, तर विवाहित स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी हे व्रत करतात. २०२६ मध्ये महाराष्ट्रात एकूण चार श्रावणी सोमवार येतील. त्यांच्या तारखा खालीलप्रमाणे आहेत: • पहिला सोमवार: १७ ऑगस्ट २०२६ • दुसरा सोमवार: २४ ऑगस्ट २०२६ • तिसरा सोमवार: ३१ ऑगस्ट २०२६ • चौथा सोमवार: ७ सप्टेंबर २०२६
२०२६ मधील एक दुर्मिळ योगायोग
यंदाच्या श्रावण महिन्यात एक अतिशय शुभ आणि दुर्मिळ योगायोग जुळून आला आहे. २०२६ मध्ये नागपंचमीचा सण १७ ऑगस्ट रोजी, म्हणजेच श्रावणातील पहिल्या सोमवारी येत आहे. सोमवार हा भगवान शंकराचा दिवस आणि नाग हे शिवाचे आभूषण मानले जातात. त्यामुळे एकाच दिवशी नागदेवता आणि भगवान शंकराची उपासना करण्याची संधी भाविकांना मिळणार आहे. हा योग अत्यंत शुभ मानला जातो, ज्यामुळे केलेल्या पूजेचे दुप्पट फळ मिळते आणि कुटुंबात सुख, समृद्धी येते, अशी श्रद्धा आहे.
मंगळागौरीचे व्रत आणि इतर सण
श्रावण महिन्यात केवळ सोमवारच नाही, तर मंगळवारचेही विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी नवविवाहित स्त्रिया 'मंगळागौरीचे व्रत' करतात. लग्नानंतर पहिली पाच वर्षे हे व्रत करण्याची परंपरा आहे. पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सुखी संसारासाठी देवी मंगळागौरीची पूजा केली जाते. रात्री जागरण करून विविध खेळ खेळले जातात, ज्यामुळे या व्रताला एक सामाजिक आणि कौटुंबिक उत्सवाचे स्वरूप येते. याशिवाय श्रावणात रक्षाबंधन (नारळी पौर्णिमा), नागपंचमी, गोकुळाष्टमी (कृष्ण जन्माष्टमी) आणि पिठोरी अमावस्येला साजरा होणारा पोळा असे अनेक महत्त्वाचे सण येतात, ज्यामुळे हा संपूर्ण महिना उत्साहाने आणि मांगल्याने भरलेला असतो.
श्रावणातील आहार आणि पथ्ये
धार्मिक महत्त्वाबरोबरच श्रावण महिन्याला आयुर्वेदिक महत्त्वही आहे. पावसाळ्यात पचनशक्ती कमकुवत झालेली असते. त्यामुळे या काळात हलका आणि सात्त्विक आहार घेण्याचा सल्ला दिला जातो. अनेकजण या महिन्यात मांसाहार, कांदा आणि लसूण पूर्णपणे वर्ज्य करतात. उपवासाच्या दिवशी फळे, दूध, साबुदाणा, वरीचे तांदूळ आणि राजगिरा यांसारखे पदार्थ खाल्ले जातात. या आहाराच्या नियमांमुळे शरीराला आराम मिळतो आणि आरोग्य चांगले राहण्यास मदत होते. या काळात पालेभाज्यांमध्ये सूक्ष्मजीव वाढण्याची शक्यता असल्याने त्या खाणे टाळले जाते, जे वैज्ञानिक दृष्ट्याही योग्य आहे.
