मुसळधार पावसात डोंगर अचानक का कोसळतात?

• मुसळधार पावसामुळे मातीतील पाणी वाढून डोंगर कोसळण्याचा धोका निर्माण होतो.
• जंगलतोड आणि अनियंत्रित बांधकामामुळे भूस्खलनाची तीव्रता अधिक वाढते.
• जमिनीला तडे जाणे किंवा झाडे झुकणे ही भूस्खलनाची पूर्वलक्षणे असू शकतात.

पावसाळा आला की डोंगर-उतारावर वसलेल्या गावांमध्ये भीतीचे वातावरण पसरते. बातमी येते, 'अतिवृष्टीमुळे दरड कोसळली'. पण हा फक्त पाण्याचा खेळ नाही. यामागे विज्ञान आणि मानवी चुकांचे एक मोठे जाळे आहे. चला, सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

सगळ्या खेळाचे मूळ: पाणी

डोंगर कोसळण्यामागे सर्वात मोठे आणि सामान्य कारण म्हणजे पावसाचे पाणी. जेव्हा मुसळधार पाऊस पडतो, तेव्हा हे पाणी जमिनीत झिरपायला सुरुवात होते. डोंगर उतारावरील माती आणि खडकांच्या लहान-लहान भेगांमध्ये हे पाणी साठू लागते. सुरुवातीला कोरडी असलेली जमीन हे पाणी शोषून घेते, पण पावसाचा जोर कायम राहिल्यास जमीन पूर्णपणे पाण्याने संतृप्त होते. साध्या भाषेत सांगायचे तर, मातीचे कण पाण्याने पूर्णपणे भिजून जातात आणि त्यांच्यातली पकड सैल होऊ लागते. याशिवाय, पाण्यामुळे मातीचे आणि दगडांचे वजन प्रचंड वाढते, जे उतारावरील गुरुत्वाकर्षणाच्या शक्तीला आणखी मदत करते.

माती आणि खडकांची रचना

प्रत्येक डोंगराची रचना सारखी नसते. काही डोंगर कठीण खडकांचे बनलेले असतात, तर काही भुसभुशीत माती आणि मुरमाचे. ज्या ठिकाणी मातीचा थर जाड असतो किंवा खडक ठिसूळ असतात, तिथे धोका जास्त असतो. सततच्या पावसामुळे मातीच्या कणांमधील घर्षण कमी होते. ज्या डोंगरांमध्ये जांभा खडक किंवा चिकणमातीचे थर असतात, ते पाणी शोषून फुगतात आणि निसरडे बनतात. या निसरड्या थरावर असलेला मातीचा किंवा दगडांचा अख्खाच्या अख्खा भाग एखाद्या घसरगुंडीवरून घसराव्या तसा खाली येतो.

विज्ञानातील खलनायक: 'पोर वॉटर प्रेशर'

ही एक महत्त्वाची वैज्ञानिक संकल्पना आहे. जेव्हा मातीच्या कणांमधील रिकाम्या जागा (pores) पाण्याने पूर्ण भरून जातात, तेव्हा हे पाणी कणांवर आतून दाब निर्माण करते. या दाबाला 'पोर वॉटर प्रेशर' (pore water pressure) म्हणतात. हा दाब इतका वाढतो की तो मातीच्या कणांना एकमेकांपासून दूर ढकलतो. यामुळे मातीची अंतर्गत पकड, जी घर्षणावर अवलंबून असते, जवळजवळ संपुष्टात येते. मग गुरुत्वाकर्षणाच्या शक्तीपुढे या मातीचा टिकाव लागत नाही आणि संपूर्ण भाग मोठ्या प्रमाणात खाली कोसळतो. याच प्रक्रियेमुळे मजबूत वाटणारा डोंगर पत्त्यांच्या बंगल्याप्रमाणे कोसळू शकतो.

मानवी हस्तक्षेप: संकटाला आमंत्रण

नैसर्गिक कारणांसोबतच, मानवी चुकांमुळे भूस्खलनाचा धोका अनेक पटींनी वाढला आहे. विकासाच्या नावाखाली डोंगर पोखरून रस्ते किंवा इमारती बांधल्या जातात. यामुळे डोंगराचा नैसर्गिक उतार कापला जातो आणि त्याचा आधार कमकुवत होतो. जंगलतोड हे देखील एक प्रमुख कारण आहे. झाडांची मुळे मातीला घट्ट धरून ठेवण्याचे काम करतात. जंगलतोडीमुळे उघड्या पडलेल्या जमिनीवरून पावसाचे पाणी वेगाने वाहते आणि सोबत मोठ्या प्रमाणात माती वाहून नेते, ज्यामुळे डोंगर कमकुवत होतात. खाणकाम आणि उत्खननामुळे होणारे हादरे देखील खडकांना ठिसूळ बनवतात आणि भूस्खलनाला निमंत्रण देतात.

धोक्याची पूर्वसूचना मिळते का?

हो, काही प्रमाणात निसर्ग धोक्याचे संकेत देत असतो. मात्र ते ओळखणे महत्त्वाचे आहे. जमिनीत किंवा घरांच्या भिंतींना अचानक तडे जाणे, झाडे किंवा विजेचे खांब एका बाजूला झुकणे, झऱ्यांच्या पाण्यात अचानक वाढ होणे किंवा पाणी गढूळ होणे, जमिनीतून विचित्र आवाज येणे ही भूस्खलनाची पूर्वलक्षणे असू शकतात. अशा प्रकारची लक्षणे दिसल्यास त्वरित सुरक्षित ठिकाणी जाणे आणि प्रशासनाला माहिती देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पश्चिम घाट आणि कोकण यांसारख्या संवेदनशील भागांमध्ये, जिथे अतिवृष्टी नेहमीचीच आहे, तिथे या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करणे जीवघेणे ठरू शकते.