युद्धाची बीजे आणि विचारसरणीचा संघर्ष
शीतयुद्धाची मुळे दुसऱ्या महायुद्धाच्या समाप्तीमध्येच दडलेली होती. युद्धानंतर अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन या दोन नव्या महासत्ता उदयास आल्या. पण त्यांच्यात मोठी वैचारिक दरी होती. अमेरिका भांडवलशाही आणि लोकशाहीची
समर्थक होती, तर सोव्हिएत युनियन साम्यवादी विचारसरणीचा प्रसार करू इच्छित होती. दोन्ही देशांना आपला प्रभाव जगभर वाढवायचा होता आणि दुसऱ्याची विचारसरणी आपल्यासाठी धोकादायक वाटत होती. याच वैचारिक संघर्षातून शीतयुद्धाचा जन्म झाला.
युरोपची विभागणी आणि 'पोलादी पडदा'
दुसरे महायुद्ध संपल्यावर सोव्हिएत युनियनने पूर्व युरोपातील अनेक देशांवर आपले वर्चस्व निर्माण केले आणि तिथे साम्यवादी सरकारे स्थापन केली. या देशांचा 'ईस्टर्न ब्लॉक' तयार झाला. याउलट, पश्चिम युरोपातील देश अमेरिकेच्या प्रभावाखाली आले. ब्रिटनचे माजी पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांनी या परिस्थितीचे वर्णन 'पोलादी पडदा' (Iron Curtain) या शब्दांत केले, जे पूर्व आणि पश्चिम युरोपमधील वैचारिक आणि राजकीय विभागणीचे प्रतीक बनले. जर्मनी आणि त्याची राजधानी बर्लिन यांचीही चार भागांत विभागणी झाली, ज्यामुळे तणाव अधिकच वाढला.
प्रमुख घटना आणि संघर्षाची तीव्रता
शीतयुद्धाच्या काळात दोन्ही महासत्तांमध्ये थेट लष्करी संघर्ष झाला नाही, पण त्यांनी एकमेकांना शह देण्यासाठी अनेक आघाड्यांवर संघर्ष केला. १९४८-४९ मध्ये सोव्हिएत युनियनने बर्लिनची नाकेबंदी केली, ज्याला अमेरिकेने विमानांद्वारे रसद पुरवून उत्तर दिले. साम्यवादाचा प्रसार रोखण्यासाठी अमेरिकेने 'ट्रुमन सिद्धांत' आणि 'मार्शल प्लॅन' यांसारखी धोरणे आखली. याला प्रत्युत्तर म्हणून दोन्ही बाजूंनी लष्करी गट तयार केले. अमेरिकेच्या नेतृत्वात 'नाटो' (NATO) संघटना स्थापन झाली, तर सोव्हिएत युनियनने 'वॉर्सा करार' (Warsaw Pact) केला.
अण्वस्त्र स्पर्धा आणि जगावरील सावट
१९४५ मध्ये अमेरिकेने जपानवर अणुबॉम्ब टाकून आपली ताकद दाखवून दिली होती. यानंतर लवकरच, १९४९ मध्ये सोव्हिएत युनियननेही यशस्वी अणुचाचणी केली. या घटनेने दोन्ही देशांमध्ये विनाशकारी अण्वस्त्रांची स्पर्धा सुरू झाली. दोन्ही देशांनी मोठ्या प्रमाणात आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे (ICBMs) आणि हायड्रोजन बॉम्ब विकसित केले. १९६२ मध्ये क्युबामध्ये सोव्हिएत युनियनने अण्वस्त्रे तैनात केल्याने 'क्युबन क्षेपणास्त्र संकट' निर्माण झाले, ज्यामुळे जग अणुयुद्धाच्या अगदी जवळ पोहोचले होते. या काळात कोरिया आणि व्हिएतनाममध्ये झालेली युद्धे ही शीतयुद्धाचीच अप्रत्यक्ष रूपे होती, जिथे दोन्ही महासत्तांनी विरुद्ध गटांना पाठिंबा दिला.
शीतयुद्धाचा शेवट आणि कालावधी
१९८० च्या दशकाच्या अखेरीस सोव्हिएत युनियनची आर्थिक स्थिती खालावली होती. राष्ट्राध्यक्ष मिखाईल गोर्बाचेव्ह यांनी 'ग्लासनोस्त' (खुलेपणा) आणि 'पेरेस्त्रोइका' (पुनर्रचना) ही धोरणे आणली, ज्यामुळे पूर्व युरोपातील देशांमध्ये स्वातंत्र्याची मागणी जोर धरू लागली. १९८९ मध्ये बर्लिनची भिंत पाडण्यात आली, जी शीतयुद्धाच्या अंताची एक प्रतीकात्मक घटना मानली जाते. अखेरीस, २६ डिसेंबर १९९१ रोजी सोव्हिएत युनियनचे विघटन झाले आणि शीतयुद्धाची अधिकृत समाप्ती झाली. साधारणपणे १९४७ पासून सुरू झालेले हे शीतयुद्ध सुमारे ४५ वर्षे चालले.
