क्रिकेटमध्ये जग जिंकणारा भारत फुटबॉलमध्ये मागे का?

• क्रिकेटला ऐतिहासिक विजय आणि प्रचंड आर्थिक पाठबळ मिळाले आहे.
• फुटबॉलला क्रिकेटसारखा देशव्यापी आणि आर्थिक आधार मिळालेला नाही.
• आयएसएलमुळे भारतीय फुटबॉलमध्ये आता व्यावसायिक सुधारणा होत आहेत.

भारत, जिथे क्रिकेट हा एक धर्म मानला जातो आणि सचिन तेंडुलकरला देवाचा दर्जा दिला जातो. पण दुसरीकडे, जगाला वेड लावणाऱ्या फुटबॉलमध्ये आपला देश इतका मागे का आहे? या विरोधाभासामागे अनेक ऐतिहासिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक कारणे दडली आहेत.

ऐतिहासिक वारसा आणि सुरुवातीची परिस्थिती

क्रिकेट आणि फुटबॉल दोन्ही खेळ भारतात ब्रिटिशांनी आणले. पण दोघांची वाढ वेगवेगळ्या परिस्थितीत झाली. क्रिकेटला सुरुवातीपासूनच राजेशाही आणि उच्चभ्रू वर्गाचा आश्रय मिळाला. याउलट, फुटबॉल हा प्रामुख्याने कामगार आणि सामान्य जनतेचा खेळ राहिला. कोलकात्यासारख्या काही भागांत फुटबॉलची संस्कृती रुजली, जिथे मोहन बागानसारख्या क्लबने १९११ मध्ये आयएफए शिल्ड जिंकून इतिहास घडवला. पण क्रिकेटला जसा देशव्यापी पाठिंबा मिळाला, तसा फुटबॉलला सुरुवातीच्या काळात मिळू शकला नाही. क्रिकेटने सुरुवातीपासूनच एक राष्ट्रीय ओळख निर्माण करायला सुरुवात केली होती, जी फुटबॉलच्या बाबतीत काही ठराविक प्रदेशांपुरतीच मर्यादित राहिली.

एक विजय ज्याने सर्व काही बदलले

भारतीय क्रीडा इतिहासातील सर्वात मोठा क्षण म्हणजे १९८३ चा क्रिकेट विश्वचषक विजय. कपिल देवच्या संघाने बलाढ्य वेस्ट इंडिजला हरवून मिळवलेला तो विजय केवळ एक स्पर्धा जिंकण्यापुरता मर्यादित नव्हता; तो एका महासत्तेच्या उदयाचा क्षण होता. या एका विजयाने संपूर्ण देशात क्रिकेटचे वेड निर्माण केले. या विजयानंतर क्रिकेटपटू राष्ट्रीय नायक बनले, दूरदर्शनचे आगमन आणि जाहिरातींच्या दुनियेने क्रिकेटला ग्लॅमर मिळवून दिले. याउलट, भारतीय फुटबॉल संघाने १९५०-६० च्या दशकात 'सुवर्णकाळ' अनुभवला, १९५६ च्या ऑलिम्पिकमध्ये उपांत्य फेरी गाठली, पण या यशाचे रूपांतर देशव्यापी लोकप्रियतेत होऊ शकले नाही. फुटबॉलला असा '१९८३ सारखा क्षण' कधीच मिळाला नाही, जो संपूर्ण देशाची कल्पना पकडू शकेल.

आर्थिक गणित आणि पायाभूत सुविधांमधील तफावत

आज भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ (BCCI) जगातील सर्वात श्रीमंत क्रीडा संस्थांपैकी एक आहे. इंडियन प्रीमियर लीगच्या (आयपीएल) मीडिया हक्कांमधून मिळणारा हजारो कोटींचा महसूल बीसीसीआयला आर्थिकदृष्ट्या स्वायत्त बनवतो. या पैशातून देशभरात जागतिक दर्जाची मैदाने, अकादमी आणि खेळाडूंसाठी सर्वोत्तम सुविधा उपलब्ध केल्या जातात. याउलट, अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघ (AIFF) अजूनही सरकारी अनुदान आणि फिफाच्या मदतीवर अवलंबून आहे. बीसीसीआयच्या तुलनेत एआयएफएफचे बजेट खूपच कमी आहे, ज्यामुळे देशभरात फुटबॉलसाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा, जसे की चांगली मैदाने आणि प्रशिक्षण केंद्रे उभारण्यात मोठ्या अडचणी येतात. पैशाच्या या प्रचंड तफावतीमुळे दोन्ही खेळांच्या विकासात मोठे अंतर निर्माण झाले आहे.

प्रशासकीय रचना आणि दूरदृष्टी

बीसीसीआयची रचना व्यावसायिक आणि व्यावसायिक दृष्टिकोनातून केली गेली आहे. आयपीएलसारख्या यशस्वी स्पर्धेच्या आयोजनातून त्यांनी क्रिकेटला एक यशस्वी उत्पादन म्हणून स्थापित केले आहे. याउलट, भारतीय फुटबॉल प्रशासनावर अनेकदा दूरदृष्टीचा अभाव आणि अकार्यक्षमतेचे आरोप झाले आहेत. प्रतिभेला लहान वयातच ओळखून तिला योग्य प्रशिक्षण देणारी एक मजबूत आणि पारदर्शक प्रणाली (ग्रॉस रूट डेव्हलपमेंट) तयार करण्यात फुटबॉल प्रशासन कमी पडले आहे. फुटबॉल संघटक मंदार ताम्हाणे यांच्या मते, भारतीय फुटबॉलची खरी समस्या प्रतिभा नसून व्यवस्थापन आहे. जपान किंवा दक्षिण कोरियासारख्या देशांनी त्यांच्या मजबूत फुटबॉल व्यवस्थेमुळेच जागतिक स्तरावर यश मिळवले आहे.

इंडियन सुपर लीग (ISL) आणि भविष्यातील आशा

अलिकडच्या वर्षांत इंडियन सुपर लीगच्या (ISL) आगमनामुळे भारतीय फुटबॉलमध्ये आशेचा किरण दिसू लागला आहे. आयएसएलमुळे या खेळात व्यावसायिकता, ग्लॅमर आणि गुंतवणूक आली आहे. यामुळे फुटबॉलच्या पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा होत आहे आणि तरुणांमध्ये या खेळाबद्दलची आवड वाढत आहे. युरोपियन फुटबॉल लीग पाहणारा एक मोठा चाहता वर्ग भारतात आहे, पण हीच आवड भारतीय फुटबॉलकडे वळवणे हे एक मोठे आव्हान आहे. भारतीय संघाची फिफा रँकिंग (एप्रिल २०२४ मध्ये १२१) अजूनही निराशाजनक असली तरी, आयएसएलमुळे स्थानिक खेळाडूंना एक चांगला मंच मिळत आहे. जर या दिशेने सातत्यपूर्ण प्रयत्न झाले, तर भविष्यात भारतीय फुटबॉलची स्थिती नक्कीच सुधारू शकते.