वारीतील 'उभं रिंगण' आणि 'गोल रिंगण' यात फरक काय?

• आषाढी वारीतील रिंगण हा भक्तीचा एक विशेष सोहळा असून त्याचे दोन प्रकार आहेत.
• गोल रिंगणात वारकरी वर्तुळात उभे राहतात आणि मध्यभागी पालखी असते.
• उभ्या रिंगणात वारकरी दोन रांगांत उभे राहून अश्वांची सरळ धाव पाहतात.

आषाढी वारी म्हणजे महाराष्ट्राचा भक्तीसोहळा! या सोहळ्यातील एक सर्वोच्च आकर्षण म्हणजे 'रिंगण'. पण 'उभं रिंगण' आणि 'गोल रिंगण' हे दोन प्रकार नेमके काय आहेत आणि त्यांच्यात काय फरक आहे, चला जाणून घेऊया.

वारी आणि रिंगण सोहळा

पंढरीची वारी म्हणजे केवळ पायी चालणे नव्हे, तर तो एक शिस्तबद्ध, भक्तीरसाने ओथंबलेला प्रवास आहे. या प्रवासात वारकऱ्यांचा शीण घालवण्यासाठी आणि त्यांच्यात नवचैतन्य निर्माण करण्यासाठी 'रिंगण' या परंपरेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. रिंगण म्हणजे एक प्रकारचा खेळ, जिथे वारकरी, विणेकरी, टाळकरी आणि मुख्य म्हणजे मानाचे अश्व सहभागी होतात. लष्करी शिस्तीप्रमाणे पार पडणाऱ्या या सोहळ्याची परंपरा मराठा सरदारांनी सुरू केली असे मानले जाते. रिंगणाचे मुख्यत्वे 'गोल रिंगण' आणि 'उभं रिंगण' असे दोन प्रकार आहेत. दोन्ही प्रकारांतील भक्तीचा गाभा एकच असला तरी त्यांच्या आयोजनात आणि स्वरूपात लक्षणीय फरक आहे.

काय आहे 'गोल रिंगण'?

'गोल रिंगण' हे एका मोठ्या मैदानात किंवा मोकळ्या जागेत आयोजित केले जाते. नावाप्रमाणेच, या रिंगणात सर्व दिंड्या, पताकाधारी वारकरी गोलाकार उभे राहतात. या वर्तुळाच्या केंद्रस्थानी पालखी ठेवलेली असते. रिंगणासाठी मधोमध एक गोलाकार मार्ग मोकळा ठेवला जातो. चोपदारांच्या इशाऱ्यानंतर, प्रथम मानाचा अश्व या गोलाकार मार्गावर धावतो. अशी श्रद्धा आहे की या रिकाम्या अश्वावर प्रत्यक्ष संत महाराज विराजमान असतात. अश्व धावत असताना 'माऊली, माऊली'च्या गजराने आसमंत दुमदुमून जातो. अश्वानंतर विणेकरी, पखवाज वादक आणि डोक्यावर तुळशी वृंदावन घेतलेल्या महिलाही या मार्गावर धावतात. हे दृश्य अत्यंत विलोभनीय असते आणि वारकऱ्यांमध्ये एक नवी ऊर्जा संचारते.

कसे असते 'उभं रिंगण'?

'उभं रिंगण' हे गोल रिंगणापेक्षा वेगळे असते. यात वारकरी गोलाकार उभे न राहता रस्त्याच्या दुतर्फा रांगा करून उभे राहतात. त्यामुळे रस्त्याच्या मधोमध एक सरळ रस्ता तयार होतो. हाच तो रिंगणाचा मार्ग. उभं रिंगण म्हणजे दोन पालख्यांची, विशेषतः संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम महाराजांच्या पालखीतील अश्वांची प्रतिकात्मक भेट मानली जाते. चांदोबाचा लिंब, बाजीराव विहीर यांसारख्या ठिकाणी अशी उभी रिंगणे पार पडतात. या प्रकारात चोपदार दोन्ही बाजूंच्या दिंड्यांना शिस्तीत उभे करतात आणि मग मानाचे अश्व या मोकळ्या मार्गावरून एकमेकांकडे दौड घेतात. रस्त्याच्या दुतर्फा उभ्या असलेल्या लाखो वारकऱ्यांच्या जयघोषात अश्वांची ही दौड पूर्ण होते. हा क्षण जणू काही दोन महान संतांच्या भेटीचाच असतो, अशी वारकऱ्यांची भावना असते.

उभं आणि गोल रिंगणातील मुख्य फरक

या दोन्ही रिंगणांमधील फरक त्यांच्या नावावरून आणि आयोजनावरून स्पष्ट होतो. रचनेतील फरक: गोल रिंगणात वारकरी गोलाकार उभे राहतात आणि मध्यभागी पालखी असते, तर उभ्या रिंगणात वारकरी रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला सरळ रांगेत उभे राहतात. मार्गाचा फरक: गोल रिंगणाचा मार्ग वर्तुळाकार असतो, तर उभ्या रिंगणाचा मार्ग सरळ असतो. कृतीमधील फरक: गोल रिंगणात अश्व, विणेकरी आणि महिला गोलाकार प्रदक्षिणा घालतात. उभ्या रिंगणात मात्र दोन अश्व सरळ मार्गावर एकमेकांच्या दिशेने धावतात, जणू ते एकमेकांना भेटत आहेत. प्रतिकात्मक अर्थ: गोल रिंगण हे पालखीला, म्हणजेच देवाला केंद्रस्थानी ठेवून त्याच्याभोवती फिरणाऱ्या विश्वाचे प्रतीक आहे. तर उभं रिंगण हे दोन महान संत परंपरांच्या भेटीचे, त्यांच्यातील एकरूपतेचे प्रतीक मानले जाते. दोन्ही रिंगणांनंतर वारकरी फुगडी, हमामा यांसारखे खेळ खेळून आनंद साजरा करतात.