ताजमहाल, आग्रा
प्रेमाचे प्रतीक म्हणून जगभर ओळखला जाणारा ताजमहाल भारतातील सर्वाधिक प्रसिद्ध युनेस्को वारसा स्थळ आहे. मोगल सम्राट शाहजहानने आपली पत्नी मुमताज महलच्या स्मरणार्थ यमुनानदीच्या काठी ही अद्भुत वास्तू बांधली.
पांढऱ्या संगमरवरात बांधलेली ही वास्तू पर्शियन, इस्लामिक आणि भारतीय स्थापत्यशैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. १९८३ मध्ये ताजमहालला युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा देण्यात आला. सूर्यप्रकाशाच्या वेगवेगळ्या वेळी ताजमहालचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते, ज्यामुळे लाखो पर्यटक दरवर्षी या वास्तूला भेट देण्यासाठी येतात.
अजिंठा आणि वेरूळ लेणी, महाराष्ट्र
महाराष्ट्रातील अजिंठा आणि वेरूळची लेणी म्हणजे दगडात कोरलेले एक महाकाव्यच आहे. ही दोन्ही स्थळे १९८३ मध्ये युनेस्कोच्या यादीत समाविष्ट झाली. अजिंठा येथे एकूण २९ बौद्ध लेणी असून, ती त्यांच्या अप्रतिम भित्तिचित्रांसाठी जगप्रसिद्ध आहेत. या चित्रांमधून गौतम बुद्धांच्या जीवनातील विविध प्रसंग आणि जातक कथांचे दर्शन घडते. वेरूळ येथे हिंदू, बौद्ध आणि जैन धर्माची एकूण ३४ लेणी आहेत. येथील कैलास मंदिर (लेणे क्रमांक १६) एकाच दगडात कोरलेले जगातील सर्वात मोठे शिल्प आहे, जे स्थापत्यकलेचा एक अद्भुत चमत्कार मानले जाते.
कोणार्क सूर्य मंदिर, ओडिशा
ओडिशातील कोणार्कचे सूर्य मंदिर १३ व्या शतकात गंग वंशाचा राजा नरसिंहदेव प्रथम याने बांधले होते. हे मंदिर सूर्यदेवाच्या रथाच्या आकाराचे असून, त्याला २४ चाके आणि सात घोडे जोडलेले आहेत. हे मंदिर कलिंग स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना आहे. मंदिराच्या भिंतींवर कोरलेली शिल्पे तत्कालीन सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक जीवनाचे प्रतिबिंब दाखवतात. या मंदिराला त्याच्या भव्यतेमुळे आणि कलात्मकतेमुळे १९८४ मध्ये युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले.
हंपी येथील स्मारके, कर्नाटक
कर्नाटकातील हंपी हे एकेकाळच्या बलाढ्य विजयनगर साम्राज्याची राजधानी होती. तुंगभद्रा नदीच्या काठावर वसलेल्या या शहरात आज त्या साम्राज्याचे अवशेष पहायला मिळतात. येथे विखुरलेली मंदिरे, राजवाडे, बाजारपेठा आणि इतर स्मारके तत्कालीन वैभवाची साक्ष देतात. विरुपाक्ष मंदिर, विठ्ठल मंदिर आणि दगडाचा रथ ही येथील प्रमुख आकर्षणे आहेत. हंपीच्या या स्मारक समूहाला १९८६ मध्ये युनेस्कोचा जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला. हे ठिकाण इतिहास आणि पुरातत्वशास्त्रात रस असणाऱ्यांसाठी एक पर्वणी आहे.
काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान, आसाम
काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान हे भारतातील एक महत्त्वाचे नैसर्गिक वारसा स्थळ आहे. हे उद्यान विशेषतः एकशिंगी भारतीय गेंड्यांसाठी जगभर प्रसिद्ध आहे. जगातील दोन तृतीयांश एकशिंगी गेंडे येथे आढळतात. याशिवाय येथे वाघ, हत्ती, जंगली म्हैस आणि विविध प्रजातींचे पक्षी मोठ्या संख्येने आढळतात. ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पुराच्या पाण्याने तयार झालेल्या गवताळ प्रदेश आणि घनदाट जंगलांमुळे येथील जैवविविधता टिकून आहे. या अनमोल नैसर्गिक वारशाचे जतन करण्यासाठी १९८५ मध्ये युनेस्कोने याला जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला.
छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, मुंबई
मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (पूर्वीचे व्हिक्टोरिया टर्मिनस) हे केवळ एक रेल्वे स्टेशन नसून स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. हे स्टेशन फ्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स यांनी डिझाइन केले होते आणि ते १८८८ मध्ये पूर्ण झाले. ही इमारत व्हिक्टोरियन गॉथिक आणि पारंपरिक भारतीय स्थापत्यशैलीच्या मिश्रणाचे उत्तम उदाहरण आहे. याच्या भव्य घुमटावर, कमानींवर आणि कोरीव कामात ब्रिटिश आणि भारतीय कलाकारांची कारागिरी दिसून येते. या ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय महत्त्वामुळे २००४ साली या वास्तूचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.
