'शुगर फ्री' लेबल पाहून फसू नका; जाणून घ्या सत्य

• 'शुगर फ्री' उत्पादनांमध्ये साखरेऐवजी कृत्रिम गोड पदार्थ वापरले जातात.
• मधुमेही आणि वजन कमी करणाऱ्यांसाठी हे पदार्थ काही प्रमाणात फायदेशीर आहेत.
• जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, कृत्रिम स्वीटनर्सचा अतिवापर आरोग्यास घातक ठरू शकतो.

आजकाल बाजारात 'शुगर फ्री' लेबल असलेल्या उत्पादनांचा सुळसुळाट झाला आहे. चहाच्या साखरेपासून ते मिठाई आणि शीतपेयांपर्यंत, सर्वत्र कॅलरीजशिवाय गोडव्याची हमी दिली जाते. पण हा दावा कितपत खरा आहे? हे पदार्थ खरंच सुरक्षित आहेत का?

'शुगर फ्री' म्हणजे नक्की काय?

'शुगर फ्री' या लेबलचा अर्थ समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. याचा सरळ अर्थ 'साखर विरहित' असा होत नाही. अनेकदा या पदार्थांमध्ये नैसर्गिक साखरेऐवजी कृत्रिम गोड पदार्थ (Artificial Sweeteners) वापरलेले असतात. हे गोड पदार्थ साखरेपेक्षा कित्येक पटीने गोड असतात, पण त्यात कॅलरीजचे प्रमाण नगण्य किंवा शून्य असते. सामान्यतः आढळणाऱ्या कृत्रिम स्वीटनर्समध्ये एस्पार्टम, सुक्रालोज, सॅकरिन यांचा समावेश होतो. तर स्टीव्हियासारखे काही नैसर्गिक पर्यायही उपलब्ध आहेत, जे वनस्पतींपासून मिळवले जातात. त्यामुळे, एखादा पदार्थ 'शुगर फ्री' असला तरी तो गोड लागतो, कारण त्यात साखरेला पर्याय म्हणून दुसऱ्या प्रकारचा गोडवा वापरलेला असतो.

कृत्रिम गोडव्याचे फायदे कुणाला?

शुगर फ्री उत्पादनांचा सर्वात मोठा फायदा मधुमेह असलेल्या रुग्णांना होतो. कृत्रिम स्वीटनर्समुळे रक्तातील साखरेची पातळी थेट वाढत नाही, त्यामुळे मधुमेही रुग्ण गोड चवीचा आनंद घेऊ शकतात. याशिवाय, जे लोक वजन कमी करण्याचा किंवा नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहेत, त्यांच्यासाठीही हे पदार्थ फायदेशीर ठरू शकतात. कारण साखरेतून मिळणाऱ्या अतिरिक्त कॅलरीज टाळता येतात, ज्यामुळे वजन नियंत्रणात राहण्यास मदत होते. दातांच्या आरोग्यासाठीही हे फायद्याचे मानले जाते, कारण साखरेमुळे दात किडण्याचा धोका असतो, जो कृत्रिम स्वीटनर्समुळे टळतो.

संभाव्य धोके आणि वाद

शुगर फ्री पदार्थांचे फायदे असले तरी, त्यांच्या सुरक्षिततेबद्दल अनेक प्रश्न आणि वाद आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) सुद्धा याबाबत काही धोक्याचे इशारे दिले आहेत. संघटनेच्या मते, दीर्घकाळ कृत्रिम स्वीटनर्सचा वापर केल्याने टाइप-२ मधुमेह, हृदयरोग आणि वजन वाढण्याचा धोका कमी होण्याऐवजी वाढू शकतो. काही संशोधनांनुसार, हे गोड पदार्थ आतड्यातील चांगल्या जीवाणूंचे (Gut Bacteria) संतुलन बिघडवू शकतात. यामुळे पचनक्रियेवर आणि एकूणच आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. एस्पार्टमसारख्या काही स्वीटनर्समुळे डोकेदुखी, चिंता आणि नैराश्य यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात, असेही काही अभ्यासांमध्ये म्हटले आहे. तथापि, एफडीए (Food and Drug Administration) सारख्या संस्थांनी एस्पार्टमला सुरक्षित म्हटले आहे, पण त्याचा वापर मर्यादित प्रमाणात करण्याचा सल्ला दिला आहे.

जागतिक आरोग्य संघटनेचा इशारा

जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) मे २०२३ मध्ये एक मार्गदर्शक सूचना जारी केली, ज्यामध्ये त्यांनी सांगितले की वजन नियंत्रणासाठी किंवा असंसर्गजन्य रोगांचा धोका कमी करण्यासाठी कृत्रिम स्वीटनर्सच्या (Non-Sugar Sweeteners - NSS) वापरावर अवलंबून राहू नये. त्यांच्या मते, या पदार्थांमध्ये कोणतेही पौष्टिक मूल्य नसते आणि दीर्घकाळात त्यांचे सेवन केल्याने आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. डब्ल्यूएचओने स्पष्ट केले आहे की साखरेचे सेवन कमी करणे महत्त्वाचे आहे, परंतु त्याचा पर्याय म्हणून कृत्रिम स्वीटनर्सचा वापर करणे हा योग्य मार्ग नाही. त्याऐवजी फळे आणि नैसर्गिकरित्या गोड असलेल्या पदार्थांचा आहारात समावेश करण्याचा सल्ला दिला जातो.

मग सेवन करावे की नाही?

हा एक गुंतागुंतीचा प्रश्न आहे आणि त्याचे उत्तर प्रत्येकाच्या आरोग्याच्या स्थितीवर अवलंबून आहे. जर तुम्ही मधुमेहाचे रुग्ण असाल आणि गोड खाण्याची तीव्र इच्छा होत असेल, तर कधीतरी मर्यादित प्रमाणात शुगर फ्री पदार्थांचे सेवन करणे साखरेपेक्षा नक्कीच एक चांगला पर्याय असू शकतो. पण ते सवयीचे होऊ नये. आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, कृत्रिम पदार्थांवर अवलंबून राहण्यापेक्षा नैसर्गिक गोडव्याचे स्रोत शोधणे महत्त्वाचे आहे. उदा. फळे, खजूर, मध यांचा मर्यादित प्रमाणात वापर करणे अधिक श्रेयस्कर आहे. कोणत्याही 'शुगर फ्री' उत्पादनाचे सेवन करण्यापूर्वी त्यावरील लेबल काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यात कोणते स्वीटनर वापरले आहे, हे तपासा.