भारताची अनैच्छिक उडी
सप्टेंबर १९३९ मध्ये, तत्कालीन व्हायसरॉय लॉर्ड लिनलिथगो यांनी भारतीय राजकीय नेत्यांशी कोणतीही चर्चा न करता, भारताला जर्मनीविरुद्धच्या युद्धात सामील झाल्याचे घोषित केले. या एकतर्फी निर्णयामुळे भारतीय राष्ट्रीय
काँग्रेस आणि इतर राष्ट्रवादी नेत्यांमध्ये तीव्र असंतोष पसरला. भारताला स्वतःच्या भविष्याबद्दल निर्णय घेण्याचा अधिकार नसताना, दुसऱ्या देशांच्या स्वातंत्र्यासाठी लढायला लावणे हा मोठा विरोधाभास होता. या घोषणेमुळे काँग्रेसच्या प्रांतीय सरकारांनी निषेध म्हणून राजीनामे दिले आणि ब्रिटिश सरकार व भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील दरी अधिकच रुंदावली.
जगातील सर्वात मोठी स्वयंसेवी सेना
राजकीय विरोध असूनही, दुसऱ्या महायुद्धात भारतीय लष्कराचे योगदान प्रचंड होते. सुमारे २५ लाख भारतीय सैनिक या युद्धात स्वयंस्फूर्तीने सामील झाले, ज्यामुळे ही इतिहासातील सर्वात मोठी स्वयंसेवी सेना ठरली. या सैनिकांनी उत्तर आफ्रिका, मध्य पूर्व, इटली आणि विशेषतः ब्रह्मदेश (म्यानमार) च्या घनदाट जंगलात शौर्याची पराकाष्ठा केली. कोहिमा आणि इंफाळ येथील लढायांना तर ब्रिटिश इतिहासातील सर्वात महत्त्वपूर्ण लढाया मानले जाते, ज्यात भारतीय सैनिकांनी जपानच्या आक्रमणाला यशस्वीपणे रोखले. या युद्धात भारतीय सैनिकांना ४,००० हून अधिक शौर्य पुरस्कार मिळाले, ज्यात ३१ व्हिक्टोरिया क्रॉसचा समावेश होता. मात्र, या अतुलनीय शौर्याची आणि बलिदानाची दखल इतिहासात अनेकदा घेतली जात नाही.
राजकीय पटावरील दुहेरी लढाई
एकीकडे भारतीय सैनिक परदेशात लढत असताना, देशात स्वातंत्र्याची लढाई सुरू होती. महात्मा गांधींनी १९४२ मध्ये 'भारत छोडो' आंदोलनाची हाक दिली आणि 'करा किंवा मरा' हा मंत्र दिला. या आंदोलनामुळे ब्रिटिश राजवटीसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले. त्याच वेळी, नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी एक वेगळा मार्ग निवडला. त्यांनी ब्रिटनच्या शत्रूंशी हातमिळवणी करून, जर्मनी आणि जपानच्या मदतीने 'आझाद हिंद सेने'ची स्थापना केली. 'चलो दिल्ली'चा नारा देत, आझाद हिंद सेनेने पूर्वेकडून भारतावर आक्रमण केले. जरी हे प्रयत्न लष्करीदृष्ट्या अयशस्वी ठरले, तरी त्यांनी भारतीय जनतेमध्ये स्वातंत्र्याची एक नवी ज्योत पेटवली आणि ब्रिटिश सैन्यातील भारतीय सैनिकांच्या निष्ठेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले.
युद्धाचा भारतावरील आर्थिक आणि सामाजिक परिणाम
युद्धाचा भारतावर मोठा आर्थिक बोजा पडला. ब्रिटनने युद्धासाठी भारताच्या संसाधनांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला, ज्यामुळे देशात प्रचंड महागाई वाढली. १९४३ साली बंगालमध्ये पडलेला भीषण दुष्काळ हा याच युद्धाच्या धोरणांचा एक दुःखद परिणाम मानला जातो, ज्यात लाखो लोकांना आपले प्राण गमवावे लागले. या काळात भारताचे औद्योगिकरण काही प्रमाणात वाढले, कारण युद्धासाठी लागणाऱ्या सामग्रीचे उत्पादन देशात होऊ लागले. यामुळे भारत युद्धानंतर जगातील पाचव्या क्रमांकाची औद्योगिक बाजारपेठ म्हणून उदयास आला. समाजातही मोठे बदल झाले; अनेक लोक सैन्यात भरती झाले आणि स्त्रियादेखील कामासाठी घराबाहेर पडू लागल्या.
स्वातंत्र्याच्या दारापाशी
दुसऱ्या महायुद्धाने ब्रिटिश साम्राज्याचा पाया खिळखिळा केला. युद्धाच्या प्रचंड खर्चामुळे ब्रिटनची आर्थिक ताकद कमी झाली होती. जागतिक स्तरावर, अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन या नवीन महासत्तांचा उदय झाला आणि वसाहतवादाला विरोध वाढला. आझाद हिंद सेनेच्या कार्यामुळे आणि 'भारत छोडो' आंदोलनामुळे ब्रिटिशांना हे कळून चुकले की आता भारतावर राज्य करणे शक्य नाही. युद्धाने निर्माण केलेली राजकीय आणि आर्थिक परिस्थिती भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी अत्यंत निर्णायक ठरली. यामुळेच, महायुद्ध संपल्यानंतर केवळ दोन वर्षांत, ऑगस्ट १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाले.
