वाढते वजन आणि गुडघ्यांचे दुखणे: काय आहे संबंध?
आपले गुडघे शरीराचा संपूर्ण भार उचलतात. जेव्हा शरीराचे वजन वाढते, तेव्हा गुडघ्यांवरील दाब अनेक पटींनी वाढतो. संशोधनानुसार, शरीराचे वजन १ किलोने वाढल्यास गुडघ्यांवर ४ ते ६ किलो अतिरिक्त दाब येतो. [5] हा अतिरिक्त दाब गुडघ्याच्या
सांध्यामधील कार्टिलेज (एक प्रकारची लवचिक उती) लवकर झिजण्यास कारणीभूत ठरतो. कार्टिलेज हे हाडांना एकमेकांवर घासण्यापासून वाचवते, पण त्याच्या झीजेमुळे हाडे एकमेकांवर घासू लागतात आणि तीव्र वेदना, सूज आणि सांधे आखडण्याची समस्या सुरू होते. या स्थितीलाच 'ऑस्टिओआर्थरायटिस' म्हणतात. [1, 10]
ऑस्टिओआर्थरायटिस म्हणजे नेमके काय?
ऑस्टिओआर्थरायटिस (Osteoarthritis) हा सांधेदुखीचा सर्वात सामान्य प्रकार आहे, ज्याला 'संधीवात' असेही म्हटले जाते. [8, 9] यामध्ये सांध्यांमधील संरक्षक कार्टिलेज हळूहळू नष्ट होते. यामुळे सांध्याची हालचाल करताना वेदना होतात, सांधे कडक होतात आणि त्यांची लवचिकता कमी होते. [13] हा आजार प्रामुख्याने गुडघे, कंबर, हात आणि मानेच्या सांध्यांवर परिणाम करतो. वाढते वय, लठ्ठपणा, अनुवंशिकता आणि सांध्यांना झालेली दुखापत ही या आजाराची प्रमुख कारणे आहेत. [4, 13]
ऑस्टिओआर्थरायटिसची लक्षणे कशी ओळखाल?
ऑस्टिओआर्थरायटिसची लक्षणे सुरुवातीला सौम्य असतात, पण हळूहळू त्यांची तीव्रता वाढत जाते. काही प्रमुख लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत: * **वेदना:** सांध्यांची हालचाल करताना किंवा त्यानंतर वेदना होणे. [8] * **कडकपणा:** सकाळी उठल्यावर किंवा बराच वेळ एकाच जागी बसल्यानंतर सांधे आखडल्यासारखे वाटणे. [8] * **सूज:** सांध्याभोवती सूज येणे. [18] * **लवचिकतेत घट:** सांधे पूर्ण क्षमतेने वाकवता किंवा सरळ करता न येणे. [13] * **कटकट आवाज:** सांध्यांची हालचाल करताना कटकट असा आवाज येणे. [18]
प्रतिबंधात्मक उपाय: वजन नियंत्रणात ठेवा
ऑस्टिओआर्थरायटिसला रोखण्याचा आणि त्यावर नियंत्रण मिळवण्याचा सर्वात प्रभावी उपाय म्हणजे वजन नियंत्रणात ठेवणे. [1, 11] वजन कमी केल्याने गुडघ्यांवरील दाब कमी होतो, ज्यामुळे वेदना कमी होतात आणि कार्टिलेजची झीज होण्याची प्रक्रिया मंदावते. [11] अभ्यासानुसार, केवळ १० टक्के वजन कमी केल्याने संधिवाताच्या वेदना ५० टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकतात. [15] यासाठी संतुलित आहार आणि नियमित व्यायाम यावर लक्ष केंद्रित करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. [3]
योग्य आहार आणि जीवनशैली
वजन नियंत्रणात ठेवण्यासाठी आणि सांध्यांचे आरोग्य चांगले राखण्यासाठी आपल्या आहारात बदल करणे आवश्यक आहे. आहारात कॅल्शियम, व्हिटॅमिन डी, आणि अँटी-इन्फ्लेमेटरी (दाहक-विरोधी) गुणधर्म असलेल्या पदार्थांचा समावेश करा. हिरव्या पालेभाज्या, फळे, सुकामेवा, हळद, आले आणि ओमेगा-३ फॅटी ऍसिड असलेले मासे (उदा. सॅल्मन) यांचा आहारात समावेश करा. प्रक्रिया केलेले पदार्थ, साखर आणि अतिरिक्त तेलकट पदार्थ टाळा. धूम्रपान आणि मद्यपान केल्यानेही सांध्यांचे आरोग्य बिघडते, त्यामुळे या सवयी टाळा. [3]
नियमित व्यायामाचे महत्त्व
नियमित व्यायामामुळे स्नायू मजबूत होतात, ज्यामुळे सांध्यांना चांगला आधार मिळतो. गुडघ्यांसाठी कमी-प्रभावी (low-impact) व्यायाम फायदेशीर ठरतात. यामध्ये चालणे, सायकलिंग, पोहणे आणि योगासने यांचा समावेश होतो. [2] हे व्यायाम सांध्यांवर जास्त ताण न देता त्यांची लवचिकता वाढवतात. [16] मात्र, कोणताही व्यायाम सुरू करण्यापूर्वी अस्थिरोग तज्ज्ञ किंवा फिजिओथेरपिस्टचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून ते तुमच्या स्थितीनुसार योग्य व्यायामाचे मार्गदर्शन करू शकतील. [5, 14]
डॉक्टरांचा सल्ला केव्हा घ्यावा?
जर तुम्हाला गुडघ्यांमध्ये सतत वेदना, सूज किंवा कडकपणा जाणवत असेल आणि घरगुती उपायांनी आराम मिळत नसेल, तर त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. [8] डॉक्टर तुमच्या लक्षणांचे निदान करून योग्य उपचारांची शिफारस करतील. यामध्ये औषधे, फिजिओथेरपी किंवा काही गंभीर प्रकरणांमध्ये शस्त्रक्रियेचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. [19] वेळेवर निदान आणि योग्य उपचार घेतल्यास हा आजार नियंत्रणात ठेवता येतो आणि जीवनमान सुधारता येते.
