आर्यभट्ट: भारताचे आकाशातील पहिले पाऊल
भारताच्या इतिहासात १९ एप्रिल १९७५ हा दिवस सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला गेला आहे. याच दिवशी भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) तयार केलेला 'आर्यभट्ट' हा उपग्रह अवकाशात यशस्वीरित्या प्रक्षेपित करण्यात आला.
हा भारताचा पहिला स्वदेशी बनावटीचा उपग्रह होता, ज्याने भारताला अवकाश संशोधनात जगात एक नवी ओळख दिली. याचे वजन ३६० किलो होते आणि तो २६ बाजू असलेला बहुभुज आकाराचा होता. विशेष म्हणजे, भारताकडे त्यावेळी उपग्रह प्रक्षेपित करण्याची क्षमता नसल्याने, हा उपग्रह सोव्हिएत युनियनच्या (आताचा रशिया) मदतीने कॉसमॉस-३एम या रॉकेटद्वारे कापुस्टीन यार या तळावरून प्रक्षेपित करण्यात आला होता. या एका घटनेमुळे भारत स्वतःचा उपग्रह अवकाशात पाठवणारा जगातील ११ वा देश ठरला.
नावामागील इतिहास आणि उद्देश
या ऐतिहासिक उपग्रहाचे नाव काय ठेवायचे, हा एक महत्त्वाचा प्रश्न होता. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी ५व्या शतकातील महान भारतीय गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ 'आर्यभट्ट' यांचे नाव या उपग्रहाला दिले. हे नाव भारताच्या समृद्ध वैज्ञानिक वारशाचे प्रतीक होते. 'आर्यभट्ट' उपग्रहाचा मुख्य उद्देश केवळ अवकाशात भ्रमण करणे नव्हता, तर तो एक वैज्ञानिक प्रयोगशाळा होता. एक्स-रे खगोलशास्त्र, सौर भौतिकी आणि वायुमंडळ विज्ञान (Aeronomy) यांसारख्या विषयांवर प्रयोग करणे हे त्याचे प्रमुख उद्दिष्ट होते. यासोबतच, उपग्रह तयार करणे, त्याची रचना करणे आणि अवकाशात त्याचे संचालन कसे करावे, याचा अनुभव मिळवणे हे इस्रोसाठी सर्वात मोठे ध्येय होते, जेणेकरून भविष्यातील मोहिमांसाठी पायाभरणी करता येईल.
पडद्यामागील आव्हाने आणि सहकार्य
आर्यभट्ट उपग्रहाची निर्मिती ही सोपी गोष्ट नव्हती. इस्रोचे संस्थापक डॉ. विक्रम साराभाई यांनी १९६० च्या दशकातच याचे स्वप्न पाहिले होते. त्यांच्या निधनानंतर, डॉ. यु. आर. राव यांच्या नेतृत्वाखालील तरुण शास्त्रज्ञ आणि अभियंत्यांच्या टीमने हे आव्हान स्वीकारले. सुरुवातीला अमेरिकेच्या मदतीने हा उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचा विचार होता, पण शीतयुद्धाच्या त्या काळात आंतरराष्ट्रीय समीकरणे वेगाने बदलत होती. अखेरीस, भारत आणि सोव्हिएत युनियन यांच्यातील करारानुसार, रशियाने भारताचा उपग्रह प्रक्षेपित करण्यास मदत केली. बंगळूरमधील साध्या शेडमध्ये या उपग्रहाची जुळणी करण्यात आली. मर्यादित संसाधने आणि अनेक तांत्रिक अडचणींवर मात करत भारतीय शास्त्रज्ञांनी हे स्वप्न प्रत्यक्षात आणले.
एक यशस्वी प्रक्षेपण, पण पुढे काय झाले?
१९ एप्रिल १९७५ रोजी 'आर्यभट्ट' यशस्वीरित्या पृथ्वीच्या कक्षेत पोहोचला. भारतासाठी हा एक ऐतिहासिक आणि अभिमानाचा क्षण होता. सुरुवातीचे काही दिवस सर्व काही अपेक्षेप्रमाणे घडत होते. उपग्रहाने पृथ्वीभोवती फेऱ्या मारण्यास सुरुवात केली आणि इस्रोच्या नियंत्रण कक्षात डेटा पाठवण्यास सुरुवात केली. पण, अवघ्या चार-पाच दिवसांनंतर उपग्रहाच्या विद्युत प्रणालीमध्ये बिघाड झाला. यामुळे नियोजित वैज्ञानिक प्रयोग थांबवावे लागले. जरी प्रयोगांचा टप्पा लवकर संपला असला, तरी उपग्रहाचे प्रक्षेपण, त्याचे कक्षेत स्थिरावणे आणि त्याच्याकडून सिग्नल प्राप्त करणे यासारखी प्रमुख उद्दिष्टे यशस्वी झाली होती. या अनुभवाने इस्रोला भविष्यातील चुका टाळण्यास आणि अधिक सक्षम उपग्रह बनवण्यासाठी मोलाचे धडे दिले. हा उपग्रह सुमारे १७ वर्षे पृथ्वीच्या कक्षेत राहिल्यानंतर ११ फेब्रुवारी १९९२ रोजी पृथ्वीच्या वातावरणात परत आला.
‘आर्यभट्ट'चा चिरस्थायी वारसा
'आर्यभट्ट' जरी काही दिवसांसाठीच कार्यरत राहिला असला तरी त्याचा प्रभाव दूरगामी ठरला. या एका मोहिमेने भारतीय शास्त्रज्ञांचा आत्मविश्वास प्रचंड वाढवला आणि भारताच्या महत्त्वाकांक्षी अवकाश कार्यक्रमाची मुहूर्तमेढ रोवली. 'आर्यभट्ट'ने मिळवलेल्या अनुभवाच्या जोरावरच पुढे भास्कर, रोहिणी, इन्सॅट आणि आयआरएस सारख्या यशस्वी उपग्रह मालिकांची पायाभरणी झाली. आज भारत मंगळ आणि चंद्रावर मोहिमा पाठवत आहे, एकाच वेळी शंभरहून अधिक उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचा विक्रम करत आहे, या सर्वांचे मूळ 'आर्यभट्ट'च्या यशात आहे. या ऐतिहासिक घटनेचे स्मरण म्हणून भारतीय रिझर्व्ह बँकेने दोन रुपयांच्या नोटेवर 'आर्यभट्ट' उपग्रहाचे चित्र छापले होते. थोडक्यात, 'आर्यभट्ट' हा केवळ एक उपग्रह नव्हता, तर तो एका नव्या युगाचा प्रारंभ होता.
