होर्मुझ कायमचं बंद झाल्यास भारताला किती फटका बसेल?

• होर्मुझ सामुद्रधुनी जागतिक तेल व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची सागरी मार्ग आहे.
• ही सामुद्रधुनी बंद झाल्यास भारताच्या इंधन पुरवठ्यास मोठा अडथळा येईल.
• भारताने रशियाकडून तेल आयात आणि चाबहार बंदर विकसित करून तयारी केली आहे.

इराण आणि ओमानच्या मध्ये असलेली होर्मुझची सामुद्रधुनी, जगाच्या नकाशावर एक छोटासा सागरी मार्ग वाटत असला, तरी जागतिक अर्थव्यवस्थेची ती जीवनरेखा आहे. ही सामुद्रधुनी कायमची बंद झाली तर भारतासाठी ही एक मोठी आपत्ती ठरू शकते.

होर्मुझची सामुद्रधुनी: भौगोलिक आणि सामरिक महत्त्व

होर्मुझची सामुद्रधुनी पर्शियन आखाताला ओमानच्या आखाताशी आणि पुढे अरबी समुद्राशी जोडते. सर्वात अरुंद ठिकाणी फक्त ३३ किलोमीटर रुंद असलेला हा मार्ग जगातील सर्वात व्यस्त आणि महत्त्वाच्या सागरी मार्गांपैकी एक आहे. जागतिक तेल व्यापारापैकी सुमारे २०-२५% आणि द्रवरूप नैसर्गिक वायूच्या (LNG) व्यापाराचा एक तृतीयांश हिस्सा येथूनच जातो. सौदी अरेबिया, इराण, इराक, कुवेत, कतार आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) यांसारखे प्रमुख तेल उत्पादक देश आपल्या निर्यातीसाठी याच मार्गावर अवलंबून आहेत. याच्या भौगोलिक स्थानामुळे याला कोणताही थेट सागरी पर्याय उपलब्ध नाही, ज्यामुळे या प्रदेशात कोणताही तणाव निर्माण झाल्यास त्याचे पडसाद संपूर्ण जगात उमटतात.

भारताची ऊर्जावाहिनी आणि संभाव्य अडथळा

भारत आपल्या गरजेच्या ८५% पेक्षा जास्त कच्चे तेल आणि निम्म्याहून अधिक नैसर्गिक वायू आयात करतो. या आयातीचा खूप मोठा हिस्सा, अंदाजे ४०% तेल आणि ५४% LNG, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून येतो. याचाच अर्थ, आपल्या गाड्यांमध्ये वापरले जाणारे पेट्रोल-डिझेल आणि घरात वापरला जाणारा LPG गॅस या मार्गावर अवलंबून आहे. ही सामुद्रधुनी बंद झाल्यास, भारताला होणारा तेल आणि वायू पुरवठा अचानक थांबू शकतो. यामुळे देशात इंधनाची प्रचंड टंचाई निर्माण होईल. पेट्रोल पंपांवर लांबच लांब रांगा लागतील आणि स्वयंपाकाच्या गॅसचा तुटवडा जाणवेल. कच्च्या तेलाच्या किमतीत १० डॉलरची वाढ झाली तरी भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर मोठा ताण येतो, तर पुरवठा थांबल्यास परिस्थिती किती गंभीर होईल याचा अंदाज करणेही कठीण आहे.

अर्थव्यवस्थेवर होणारे थेट परिणाम

इंधन पुरवठा थांबताच त्याचा पहिला फटका महागाईच्या रूपाने बसेल. पेट्रोल-डिझेलच्या किमती गगनाला भिडतील, ज्यामुळे वाहतूक खर्च वाढेल. वाहतूक खर्च वाढल्याने भाजीपाला, दूध, अन्नधान्य आणि इतर सर्व जीवनावश्यक वस्तू महाग होतील. अनेक उद्योगधंदे ऊर्जा स्रोतांसाठी आयातीवर अवलंबून आहेत, जसे की वीज निर्मिती, खत उद्योग आणि पेट्रोकेमिकल्स. पुरवठा थांबल्यास या उद्योगांचे उत्पादन ठप्प होऊ शकते, ज्यामुळे औद्योगिक विकास खुंटेल आणि बेरोजगारी वाढेल. शेअर बाजारात मोठी घसरण होईल आणि रुपयाचे अवमूल्यन होऊन आयात आणखी महाग होईल. भारताची चालू खात्यातील तूट (Current Account Deficit) वाढेल, ज्यामुळे संपूर्ण आर्थिक स्थैर्य धोक्यात येऊ शकते.

आखातातील लाखो भारतीयांचे काय?

आखाती देशांमध्ये जवळपास ९० लाखांपेक्षा जास्त भारतीय नागरिक काम करतात आणि राहतात. हे भारतीय दरवर्षी अब्जावधी डॉलर्सची रक्कम भारतात पाठवतात, जी देशाच्या परकीय चलनासाठी एक मोठा आधार आहे. होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद झाल्यास निर्माण होणाऱ्या युद्धजन्य किंवा अस्थिर परिस्थितीमुळे या भारतीयांच्या नोकऱ्या आणि सुरक्षितता धोक्यात येईल. त्यांना मायदेशी परत आणण्याचे एक मोठे आव्हान भारत सरकारसमोर उभे राहील. तसेच, या प्रदेशातून होणारी भारताची इतर मालाची निर्यात, जसे की शेतमाल आणि इंजिनिअरिंग वस्तू, पूर्णपणे थांबेल, ज्यामुळे व्यापाऱ्यांचे मोठे नुकसान होईल.

पर्यायी मार्ग आणि भारताची तयारी

होर्मुझला पूर्णपणे पर्याय ठरू शकेल असा दुसरा सागरी मार्ग उपलब्ध नाही. मात्र, भारताने ऊर्जा सुरक्षेसाठी काही पावले उचलली आहेत. भारताने रशिया, अमेरिका आणि आफ्रिकन देशांकडून तेल आयात वाढवून आपल्या पुरवठादारांमध्ये विविधता आणली आहे. जून २०२६ मध्ये रशिया भारताचा सर्वात मोठा तेल पुरवठादार बनला होता, ज्यामुळे होर्मुझवरील अवलंबित्व काही प्रमाणात कमी झाले आहे. याशिवाय, भारताने इराणमध्ये चाबहार बंदराचा विकास केला आहे, जे होर्मुझ सामुद्रधुनीला वळसा घालून थेट ओमानच्या आखाताला जोडले जाते. हा 'आंतरराष्ट्रीय उत्तर-दक्षिण वाहतूक कॉरिडॉर' (INSTC) भारताला मध्य आशिया आणि युरोपशी जोडू शकतो. तसेच, भारताकडे काही दिवसांचा पुरवठा करण्यासाठी सामरिक पेट्रोलियम साठे (Strategic Petroleum Reserves) आहेत, जे आपत्कालीन परिस्थितीत वापरले जाऊ शकतात. तथापि, हे सर्व उपाय दीर्घकालीन बंदला तोंड देण्यासाठी अपुरे आहेत.