युरोप आणि थंड प्रदेशात मान्सून का येत नाही?

• मान्सून म्हणजे वाऱ्यांच्या दिशेत होणारा मोठा मोसमी बदल आहे.
• जमीन आणि समुद्राच्या तापमानातील फरक मान्सून निर्माण करतो.
• हिमालय आणि तिबेटचे पठार मान्सूनला शक्तिशाली बनवतात.

भारतात जून महिना सुरू झाला की सर्वांना वेध लागतात ते मान्सूनचे. पण संपूर्ण देशाची अर्थव्यवस्था आणि जीवनशैली ज्यावर अवलंबून आहे, तो मान्सून युरोप किंवा इतर थंड प्रदेशांमध्ये का येत नाही? चला, यामागची रंजक कारणे जाणून घेऊया.

मान्सून म्हणजे नेमकं काय?

मान्सून हा फक्त पाऊस नाही, तर तो एक मोठा हवामान बदल आहे. 'मान्सून' हा शब्द अरबी शब्द 'मौसिम' पासून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'ऋतू' आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, मान्सून म्हणजे वाऱ्यांच्या दिशेत होणारा मोठा मोसमी बदल. भारतात, उन्हाळ्यात समुद्रावरून जमिनीकडे आणि हिवाळ्यात जमिनीवरून समुद्राकडे वारे वाहतात. समुद्रावरून येणारे बाष्पयुक्त वारे भरपूर पाऊस आणतात, ज्याला आपण मान्सूनचा पाऊस म्हणतो. ही एक अत्यंत गुंतागुंतीची प्रणाली आहे जी विशिष्ट भौगोलिक परिस्थितीतच तयार होते.

भारतात मान्सून कसा तयार होतो?

भारतीय मान्सूनच्या निर्मितीमागे जमीन आणि समुद्राच्या तापमानातील फरक हे मुख्य कारण आहे. उन्हाळ्यात, भारताचा भूभाग आणि तिबेटचे पठार प्रचंड तापते. त्यामुळे तेथे कमी दाबाचा पट्टा तयार होतो. याउलट, हिंदी महासागर तुलनेने थंड असल्याने तिथे जास्त दाबाची स्थिती असते. निसर्गाच्या नियमानुसार, हवा नेहमी जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहते. त्यामुळे हिंदी महासागरावरील बाष्पयुक्त वारे वेगाने भारतीय उपखंडाकडे खेचले जातात आणि नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांच्या रूपाने भारतात प्रवेश करतात. या प्रक्रियेत 'आंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र' (ITCZ) नावाचा घटक महत्त्वाची भूमिका बजावतो. हा विषुववृत्ताजवळील कमी दाबाचा पट्टा उन्हाळ्यात उत्तरेकडे सरकून भारतीय भूभागावर येतो, ज्यामुळे मान्सूनला चालना मिळते.

हिमालय आणि तिबेटच्या पठाराची खास भूमिका

भारतीय मान्सूनला शक्तिशाली बनवण्यात हिमालय पर्वत आणि तिबेटच्या पठाराचा सिंहाचा वाटा आहे. तिबेटचे पठार उन्हाळ्यात इतके तापते की ते एका मोठ्या 'हॉट प्लेट'प्रमाणे काम करते, ज्यामुळे कमी दाबाचे क्षेत्र अधिक तीव्र होते आणि समुद्रावरून वारे अधिक वेगाने खेचले जातात. दुसरीकडे, उत्तरेला असलेला हिमालय पर्वत एखाद्या भिंतीसारखा उभा आहे. तो मान्सूनच्या वाऱ्यांना उत्तरेकडे जाण्यापासून रोखतो आणि त्यांना भारतीय उपखंडातच फिरण्यास भाग पाडतो. यामुळे संपूर्ण उत्तर भारतात मुसळधार पाऊस पडतो. या दोन भौगोलिक रचनांशिवाय भारतीय मान्सून इतका प्रभावी राहिला नसता.

युरोपचे हवामान वेगळे का आहे?

युरोपमध्ये मान्सून न येण्यामागे अनेक कारणे आहेत. पहिले म्हणजे, भारतासारखा विशाल, सलग आणि विशिष्ट ठिकाणी असलेला भूभाग युरोपमध्ये नाही, जो उन्हाळ्यात खूप तापू शकेल. युरोप खंडाचा आकार आणि रचना वेगळी आहे. दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे युरोपच्या जवळ भारतासारखा मोठा उष्णकटिबंधीय महासागर नाही जो मोठ्या प्रमाणात बाष्प पुरवू शकेल. युरोपचे हवामान मुख्यत्वे अटलांटिक महासागरावरून येणाऱ्या पश्चिमी वाऱ्यांनी (westerlies) नियंत्रित होते. तिथे जमीन आणि समुद्राच्या तापमानात मान्सून तयार होण्याइतका मोठा फरक निर्माण होत नाही. तसेच, हिमालयासारखी मोठी पर्वतरांग नाही जी वाऱ्यांना अडवून पाऊस पाडू शकेल. त्यामुळे युरोपमध्ये वर्षभर पाऊस पडतो, पण तो मान्सूनसारखा एकाच ऋतूत केंद्रित नसतो.

थंड आणि ध्रुवीय प्रदेशातील परिस्थिती

आर्क्टिक आणि अंटार्क्टिकसारख्या थंड आणि ध्रुवीय प्रदेशांमध्ये मान्सूनची कल्पनाही करता येत नाही. याचे मुख्य कारण म्हणजे सूर्यप्रकाशाची कमतरता. मान्सूनसाठी जमीन आणि पाणी मोठ्या प्रमाणात तापणे आवश्यक असते, ज्यामुळे दाबाचा फरक निर्माण होतो. ध्रुवीय प्रदेशात सूर्यकिरणे तिरकस पडतात आणि तिथे वर्षभर बर्फ असतो. त्यामुळे जमीन तापण्याचा प्रश्नच येत नाही. या प्रदेशांमध्ये हवामान अत्यंत थंड आणि कोरडे असते. येथे बाष्पीभवन खूप कमी होते आणि हवेत बाष्प नसल्याने मोठ्या पावसाची शक्यता नसते. थोडक्यात, मान्सूनसाठी लागणारी कोणतीही मूलभूत अट या प्रदेशांमध्ये पूर्ण होत नाही.