समुद्राची पातळी का आणि कशी वाढत आहे?
समुद्र पातळी वाढण्यामागे दोन मुख्य कारणे आहेत. पहिले म्हणजे जागतिक तापमानवाढीमुळे समुद्राच्या पाण्याचे तापमान वाढत आहे आणि उष्णतेमुळे पाणी प्रसरण पावते (Thermal Expansion). दुसरे आणि अधिक गंभीर कारण म्हणजे पृथ्वीवरील
ग्रीनलँड आणि अंटार्क्टिकामधील बर्फाचे विशाल साठे आणि पर्वतीय हिमनद्या वेगाने वितळत आहेत. हे पाणी समुद्रात मिसळल्याने पाण्याची पातळी धोकादायक वेगाने वाढत आहे. इंटरगव्हर्नमेंटल पॅनेल ऑन क्लायमेट चेंज (IPCC) सारख्या संस्थांनी याबाबत गंभीर इशारे दिले आहेत, ज्यानुसार समुद्राच्या पातळीत होणारी वाढ ही पूर्वीच्या अंदाजापेक्षा अधिक वेगाने होत आहे.
मुंबई: आर्थिक राजधानीवर टांगती तलवार
भारताची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबईला समुद्र पातळी वाढीचा सर्वाधिक धोका आहे. शहराचा मोठा भाग, विशेषतः दक्षिण मुंबईतील अनेक सखल भाग, समुद्राच्या पाण्याने भरून टाकलेल्या जमिनीवर वसलेले आहेत. नासा (NASA) आणि इतर अनेक अभ्यासानुसार, या शतकाच्या अखेरीस मुंबईतील मरिन ड्राईव्ह, वांद्रे-वरळी सी-लिंक, हाजी अली दर्गा यांसारखे महत्त्वाचे भाग आणि अनेक इमारती पाण्याखाली जाण्याचा धोका आहे. एका अंदाजानुसार, २०५० पर्यंत मुंबईतील सुमारे १० लाख लोकांवर याचा परिणाम होऊ शकतो आणि हजारो इमारती व किलोमीटरचे रस्ते प्रभावित होऊ शकतात.
कोलकाता: सुंदरबन आणि नदीचा दुहेरी धोका
पश्चिम बंगालची राजधानी कोलकाता हुगळी नदीच्या काठावर वसलेली आहे आणि जगातील सर्वात मोठ्या त्रिभुज प्रदेश, सुंदरबन जवळ आहे. जमिनीची होणारी खच (Land Subsidence) आणि समुद्राची वाढती पातळी यामुळे कोलकाता शहराला मोठा धोका निर्माण झाला आहे. समुद्राची पातळी वाढल्यास केवळ शहरच नाही, तर सुंदरबनचा नैसर्गिक किल्लाही धोक्यात येईल, ज्यामुळे शहरावरील पुराचा धोका अनेक पटींनी वाढेल. येथील लाखो लोकांचे जीवन आणि उपजीविका धोक्यात येण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे.
चेन्नई: किनारपट्टीची धूप आणि पायाभूत सुविधा
तामिळनाडूची राजधानी चेन्नईलाही समुद्र पातळी वाढीचा मोठा धोका आहे. शहराची किनारपट्टी वेगाने झिजत आहे, ज्यामुळे समुद्राचे पाणी शहरात घुसण्याचा धोका वाढत आहे. चेन्नई हे एक महत्त्वाचे औद्योगिक आणि बंदर असलेले शहर आहे. समुद्राची पातळी वाढल्यास येथील बंदर, रस्ते आणि इतर पायाभूत सुविधांचे मोठे नुकसान होऊ शकते. याशिवाय, समुद्राचे खारे पाणी भूगर्भातील गोड्या पाण्याच्या स्रोतांमध्ये मिसळून पिण्याच्या पाण्याची गंभीर समस्या निर्माण होऊ शकते.
गुजरातची शहरे: भावनगर आणि सुरत
गुजरातच्या भावनगर शहराला समुद्रपातळी वाढीचा सर्वाधिक धोका असल्याचे नासाच्या अहवालात म्हटले आहे. खंभातच्या आखाताच्या भौगोलिक रचनेमुळे येथे पाण्याची पातळी वेगाने वाढण्याची शक्यता आहे. या शतकाच्या अखेरीस भावनगरचा मोठा भाग पाण्याखाली जाऊ शकतो. यासोबतच, सुरतसारखे औद्योगिक शहरही धोक्यात आहे. ही दोन्ही शहरे गुजरातच्या आणि पर्यायाने देशाच्या अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात, त्यामुळे येथील धोका गंभीर आर्थिक परिणाम घडवू शकतो.
कोची आणि इतर किनारी शहरे
केरळमधील कोची शहर अनेक बेटे आणि खाड्यांनी बनलेले आहे, ज्यामुळे ते समुद्र पातळी वाढीसाठी अत्यंत संवेदनशील आहे. २०५० पर्यंत कोचीमधील शेकडो इमारती पाण्याखाली जाण्याचा अंदाज आहे. या प्रमुख शहरांव्यतिरिक्त, मंगळूर, विशाखापट्टणम, तुतिकोरिन आणि गोव्यातील मुरगाव यांसारख्या अनेक शहरांनाही कमी-अधिक प्रमाणात धोका आहे. IPCC च्या अहवालानुसार, पूर्वी शंभर वर्षांतून एकदा येणारी समुद्राची विनाशकारी पातळी, आता दरवर्षी येऊ शकते, ज्यामुळे या शहरांचे अस्तित्वच धोक्यात आले आहे.
