जागतिक स्तरावर भारतीय पासपोर्टची स्थिती काय?

• हेनली पासपोर्ट इंडेक्स २०२६ मध्ये भारतीय पासपोर्ट ८० व्या क्रमांकावर घसरला आहे.
• भारतीय नागरिक आता ५६ देशांमध्ये व्हिसा-फ्री किंवा व्हिसा-ऑन-अरायव्हलने प्रवास करू शकतात.
• सिंगापूरचा पासपोर्ट जगातील सर्वात शक्तिशाली असून अफगाणिस्तानचा पासपोर्ट सर्वात कमकुवत आहे.

परदेशात फिरण्याचं स्वप्न प्रत्येकजण पाहतो, पण हे स्वप्न पूर्ण करण्याची पहिली पायरी म्हणजे तुमच्या पासपोर्टची ताकद. हेन्ली पासपोर्ट इंडेक्सच्या २०२६ च्या ताज्या अहवालानुसार, भारतीय पासपोर्टच्या जागतिक क्रमवारीत थोडी घसरण झाली आहे.

हेन्ली पासपोर्ट इंडेक्स म्हणजे काय?

हेन्ली पासपोर्ट इंडेक्स हा एक जागतिक निर्देशांक आहे जो जगातील विविध देशांच्या पासपोर्टची त्यांच्या ताकदीनुसार क्रमवारी लावतो. ही ताकद प्रामुख्याने यावर मोजली जाते की, त्या विशिष्ट पासपोर्टचा धारक पूर्व-व्हिसाशिवाय (म्हणजे व्हिसा-फ्री किंवा व्हिसा-ऑन-अरायव्हल) किती देशांमध्ये प्रवास करू शकतो. लंडनस्थित 'हेन्ली अँड पार्टनर्स' ही संस्था आंतरराष्ट्रीय हवाई वाहतूक संघटनेच्या (IATA) डेटाच्या आधारे दरवर्षी ही क्रमवारी जाहीर करते. हा निर्देशांक जागतिक स्तरावर देशांच्या राजनैतिक संबंधांचे आणि सॉफ्ट पॉवरचे प्रतिबिंब मानला जातो.

२०२६ मध्ये भारतीय पासपोर्टचे स्थान

हेन्ली पासपोर्ट इंडेक्सच्या जुलै २०२६ च्या ताज्या अहवालानुसार, भारतीय पासपोर्ट ८० व्या स्थानावर घसरला आहे. यापूर्वी मे महिन्यात तो ७८ व्या स्थानी होता, तर वर्षाच्या सुरुवातीला फेब्रुवारी महिन्यात भारताने ८५ व्या क्रमांकावरून ७५ व्या क्रमांकावर झेप घेतली होती. या घसरणीनंतरही, भारतीय पासपोर्ट धारकांना ५६ देशांमध्ये व्हिसा-फ्री किंवा व्हिसा-ऑन-अरायव्हलची सुविधा उपलब्ध आहे. क्रमवारीत झालेली ही घसरण भारताच्या व्हिसा-फ्री देशांची संख्या कमी झाल्यामुळे नाही, तर इतर देशांनी अधिक देशांशी प्रवास करार केल्यामुळे त्यांच्या क्रमवारीत सुधारणा झाल्याने झाली आहे.

या रँकिंगचा भारतीयांवर काय परिणाम होतो?

पासपोर्टचे रँकिंग थेट प्रवाशांच्या सोयीशी जोडलेले असते. भारताच्या ८० व्या रँकनुसार, भारतीय नागरिक ५६ देशांमध्ये व्हिसाशिवाय किंवा व्हिसा-ऑन-अरायव्हल सुविधेसह प्रवास करू शकतात. यामध्ये थायलंड, मलेशिया, इंडोनेशिया, मालदीव, मॉरिशस, नेपाळ, भूतान आणि कझाकिस्तान यांसारख्या लोकप्रिय पर्यटन स्थळांचा समावेश आहे. तथापि, अमेरिका, युनायटेड किंगडम आणि युरोपातील बहुतेक देशांमध्ये प्रवास करण्यासाठी भारतीयांना अजूनही आगाऊ व्हिसासाठी अर्ज करावा लागतो. त्यामुळे पासपोर्टची रँकिंग जितकी चांगली, तितका आंतरराष्ट्रीय प्रवास सुलभ आणि कमी खर्चिक होतो.

जगातील सर्वात शक्तिशाली आणि कमकुवत पासपोर्ट

२०२६ च्या ताज्या क्रमवारीनुसार, सिंगापूरचा पासपोर्ट पुन्हा एकदा जगातील सर्वात शक्तिशाली पासपोर्ट ठरला आहे, जो आपल्या नागरिकांना १९२ देशांमध्ये व्हिसा-फ्री प्रवेश देतो. यानंतर जपान, दक्षिण कोरिया आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) संयुक्तपणे दुसऱ्या क्रमांकावर आहेत, ज्यांना १८८ देशांमध्ये प्रवेश मिळतो. युरोपीय देशांची या यादीत मोठी मक्तेदारी आहे. दुसरीकडे, अफगाणिस्तानचा पासपोर्ट १०३ व्या क्रमांकासह सर्वात कमकुवत आहे, ज्याद्वारे फक्त २३ देशांमध्ये व्हिसा-फ्री प्रवास करता येतो. या यादीत पाकिस्तान, सीरिया आणि इराक या देशांचाही तळात समावेश आहे.

पासपोर्टची ताकद कशी वाढते?

एखाद्या देशाच्या पासपोर्टची ताकद अनेक घटकांवर अवलंबून असते. यामध्ये त्या देशाचे इतर देशांसोबतचे राजनैतिक संबंध, आर्थिक स्थिरता, जागतिक स्तरावरील प्रतिमा आणि सुरक्षेची परिस्थिती यांचा समावेश असतो. जेव्हा दोन देशांमध्ये मैत्रीपूर्ण संबंध दृढ होतात, तेव्हा ते एकमेकांच्या नागरिकांसाठी व्हिसा नियम शिथिल करतात, ज्यामुळे दोन्ही देशांच्या पासपोर्टची ताकद वाढते. भारताने अलिकडच्या काळात अनेक देशांशी द्विपक्षीय करार केले आहेत, ज्यामुळे व्हिसा-फ्री देशांची संख्या हळूहळू वाढत आहे, जरी क्रमवारीत चढ-उतार होत असले तरी.