एआय शर्यत: एकविसाव्या शतकातील नवीन स्पर्धा
ज्याप्रमाणे विसाव्या शतकात अवकाश संशोधनासाठी (Space Race) स्पर्धा होती, त्याचप्रमाणे एकविसाव्या शतकात कृत्रिम बुद्धिमत्तेसाठी (AI Race) स्पर्धा सुरू आहे. ही स्पर्धा केवळ सर्वोत्तम अल्गोरिदम किंवा रोबोट
बनवण्यापुरती मर्यादित नाही. तर, यात डेटा, संशोधन, गुंतवणूक, प्रतिभावान मनुष्यबळ आणि धोरणात्मक नियंत्रण यांसारख्या अनेक गोष्टींचा समावेश आहे. जो देश या सर्व आघाड्यांवर वर्चस्व मिळवेल, तोच भविष्यातील जागतिक व्यवस्थेवर राज्य करेल, असे म्हटले जाते. या शर्यतीत मुख्यत्वे दोन महासत्ता आहेत - अमेरिका आणि चीन. पण त्यांच्या व्यतिरिक्त इतरही अनेक देश आपली वेगळी ओळख निर्माण करत आहेत.
अमेरिका: संशोधनातील बादशाह
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या शर्यतीत अमेरिका सध्या पहिल्या क्रमांकावर आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे तेथील मजबूत संशोधन आणि विकासाची परिसंस्था. गुगल, मायक्रोसॉफ्ट, ओपनएआय आणि अँथ्रोपिक सारख्या कंपन्या मूलभूत एआय मॉडेल्सच्या विकासात आघाडीवर आहेत. स्टॅनफोर्ड आणि एमआयटीसारखी नामांकित विद्यापीठे सातत्याने उच्च दर्जाचे संशोधन करत आहेत. अमेरिकेची ताकद खाजगी क्षेत्रातील प्रचंड गुंतवणुकीत आहे. जगातील ६०% पेक्षा जास्त आघाडीचे एआय संशोधक अमेरिकेत आहेत. जरी चीन पेटंट आणि प्रकाशनांच्या संख्येत पुढे असला तरी, सर्वात नाविन्यपूर्ण आणि प्रभावी एआय मॉडेल्स अजूनही अमेरिकेतच तयार होत आहेत. मात्र, चीनकडून मिळणारे आव्हान दिवसेंदिवस वाढत आहे.
चीन: अंमलबजावणी आणि डेटाचा सम्राट
चीनने २०३० पर्यंत एआयमध्ये जागतिक नेता बनण्याचे ध्येय ठेवले आहे आणि त्या दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहे. चीनची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची प्रचंड लोकसंख्या, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणात डेटा उपलब्ध होतो. हा डेटा एआय मॉडेल्सना प्रशिक्षित करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. चीन सरकार एआय विकासासाठी मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक गुंतवणूक करत आहे. चीनने एआय पेटंटच्या बाबतीत अमेरिकेला मागे टाकले आहे आणि एआय प्रकाशनांमध्येही तो जगात आघाडीवर आहे. चीनचा भर एआयच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीवर जास्त आहे, जसे की फेस रेकग्निशन, स्मार्ट सिटी प्रकल्प आणि औद्योगिक ऑटोमेशन. हुआवेई (Huawei) आणि बाइटडान्स (ByteDance) सारख्या कंपन्या जागतिक स्तरावर स्पर्धा करत आहेत.
युरोपियन युनियन आणि युनायटेड किंगडम: नियमांचे निर्माते
अमेरिका आणि चीन यांच्यात थेट स्पर्धा असली तरी, युरोपियन युनियन (EU) या शर्यतीत एक वेगळी पण महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. EU चा भर एआयच्या नाविन्यपूर्णतेपेक्षा त्याच्या नैतिक आणि नियामक पैलूंवर अधिक आहे. त्यांनी 'एआय ॲक्ट' (AI Act) सारखा कायदा आणून एआय वापरासाठी जागतिक नियम तयार करण्यात पुढाकार घेतला आहे. दुसरीकडे, युनायटेड किंगडम (UK) संशोधन क्षेत्रात एक मजबूत खेळाडू आहे. तिथल्या विद्यापीठांमध्ये उच्च दर्जाचे एआय संशोधन होते आणि एआय सुरक्षेच्या बाबतीत आंतरराष्ट्रीय चर्चांचे नेतृत्व करण्यात यूके आघाडीवर आहे. सिंगापूर, स्वित्झर्लंड आणि इस्रायल सारखे देश प्रति व्यक्ती एआय प्रतिभेच्या बाबतीत जगात आघाडीवर आहेत आणि त्यांच्या स्टार्टअप इकोसिस्टममुळे ओळखले जातात.
या शर्यतीत भारत कोठे आहे?
एआयच्या या जागतिक शर्यतीत भारत एक उदयोन्मुख शक्ती म्हणून वेगाने पुढे येत आहे. स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटीच्या अलीकडील अहवालानुसार, भारत जागतिक एआय स्पर्धेत तिसऱ्या क्रमांकावर पोहोचला आहे, आणि त्याने यूके व जर्मनीसारख्या विकसित देशांना मागे टाकले आहे. भारताची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे येथील विशाल आणि कुशल टॅलेंट पूल. 'इंडिया एआय मिशन' सारख्या सरकारी उपक्रमांमुळे देशात एआय परिसंस्थेला चालना मिळत आहे. सरकारने या मिशनसाठी १०,३०० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त निधी मंजूर केला आहे. भारत सरकार २०२२ पर्यंत सर्व अधिकृत भारतीय भाषांमध्ये एआय मॉडेल्स विकसित करण्याचे ध्येय ठेवून आहे. आरोग्यसेवा, कृषी, शिक्षण आणि प्रशासकीय सेवांमध्ये एआयचा वापर वाढवण्यावर भारताचा भर आहे. तथापि, संशोधन आणि विकासासाठीची गुंतवणूक आणि संगणकीय पायाभूत सुविधा या बाबतीत भारत अजूनही अमेरिका आणि चीनच्या मागे आहे.
