अधिकृत विक्रम डेथ व्हॅलीच्या नावे
जागतिक हवामान संघटनेनुसार (WMO), पृथ्वीवरील सर्वाधिक तापमानाची अधिकृत नोंद अमेरिकेतील कॅलिफोर्नियाच्या डेथ व्हॅलीमधील (Death Valley) फर्नेस क्रीक येथे झाली आहे. १० जुलै १९१३ रोजी येथील तापमान ५६.७ अंश
सेल्सिअस (१३४ अंश फॅरनहाइट) नोंदवले गेले. हा विक्रम आज शंभर वर्षांनंतरही कायम आहे. डेथ व्हॅली हे नावच या जागेच्या भीषणतेची कल्पना देते. हे ठिकाण समुद्रसपाटीपासून खाली आहे आणि चारही बाजूंनी उंच पर्वतांनी वेढलेले आहे. यामुळे उष्ण हवा येथे अडकून राहते आणि तापमान प्रचंड वाढते. या भागात पाऊसही नगण्य असतो, ज्यामुळे येथील जमीन रखरखीत आणि कोरडी आहे. त्यामुळे उन्हाळ्यात येथील सरासरी तापमान अनेकदा ४५ अंश सेल्सिअसच्या वर असते.
तापमान कसे मोजले जाते?
सर्वात उष्ण ठिकाणाबद्दल बोलताना, तापमान कसे मोजले जाते हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. अधिकृतपणे हवेचे तापमानच ग्राह्य धरले जाते. हे तापमान जमिनीपासून १.५ मीटर उंचीवर, थेट सूर्यप्रकाशापासून दूर आणि हवेशीर पेटीत ठेवलेल्या उपकरणाने मोजले जाते. याउलट, जमिनीचे तापमान (Land Surface Temperature) थेट जमिनीच्या पृष्ठभागाचे असते, जे सॅटेलाईटद्वारे मोजले जाते. जमिनीचा रंग, प्रकार आणि सूर्यप्रकाश शोषून घेण्याच्या क्षमतेमुळे जमिनीचे तापमान हवेच्या तापमानापेक्षा खूप जास्त असू शकते. याच कारणामुळे या दोन नोंदींमध्ये मोठा फरक दिसतो.
जमिनीवरील चॅम्पियन: इराणचे 'दश्त-ए-लुत'
जर आपण जमिनीच्या तापमानाचा विचार केला, तर इराणमधील 'दश्त-ए-लुत' (Dasht-e Lut) हे वाळवंट पृथ्वीवरील सर्वात उष्ण जागा आहे. नासाच्या सॅटेलाईटने केलेल्या अभ्यासानुसार, या वाळवंटातील जमिनीचे तापमान अनेकदा ७० अंश सेल्सिअसच्या वर गेले आहे. २००५ मध्ये तर येथील जमिनीचे तापमान तब्बल ७०.७ अंश सेल्सिअस (१५९.३ अंश फॅरनहाइट) इतके नोंदवले गेले. नुकत्याच झालेल्या एका अभ्यासात हे तापमान ८०.८ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचल्याचेही समोर आले आहे. या जागेचे पर्शियन भाषेतील नाव 'रिकामा प्रदेश' असे आहे. येथे वनस्पती किंवा पाणी नसल्याने आणि गडद रंगाची जमीन उष्णता जास्त शोषून घेत असल्याने पृष्ठभागाचे तापमान इतके प्रचंड वाढते. मात्र, येथे कायमस्वरूपी हवामान केंद्र नसल्याने याला अधिकृत जागतिक विक्रमाचा दर्जा मिळालेला नाही.
यादीतील इतर उष्ण ठिकाणे
डेथ व्हॅली आणि दश्त-ए-लुत व्यतिरिक्त जगात इतरही अनेक ठिकाणे आहेत, जिथे पारा नेहमीच चढा असतो. ट्युनिशियातील केबिली (Kebili) येथे १९३१ मध्ये ५५ अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद झाली होती, जो आफ्रिका खंडातील विक्रम मानला जातो. कुवेतच्या मित्रीबाहमध्ये २०१६ साली ५३.९ अंश सेल्सिअस आणि पाकिस्तानच्या तुरबतमध्ये २०१७ साली ५३.७ अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद झाली आहे. ही ठिकाणेदेखील त्यांच्या तीव्र उष्णतेसाठी ओळखली जातात. भारताचा विचार केल्यास, उन्हाळ्यात राजस्थान आणि विदर्भातील काही शहरांमध्ये तापमान ५० अंश सेल्सिअसच्या जवळ पोहोचते, जे या जागतिक ठिकाणांच्या तुलनेत किती उष्ण आहे याची कल्पना देते.
ही ठिकाणे इतकी उष्ण का आहेत?
या ठिकाणांच्या प्रचंड तापमानामागे अनेक भौगोलिक कारणे आहेत. बहुतेक ठिकाणे समुद्रसपाटीपासून कमी उंचीवर आहेत, जसे की डेथ व्हॅली. कोरडी हवा, वनस्पतींचा अभाव आणि कमी पाऊस ही सामान्य कारणे आहेत. याशिवाय, जमिनीचा गडद रंग आणि सभोवतालची पर्वतरांग उष्ण हवा बाहेर जाण्यापासून रोखते. या सर्व कारणांमुळे ही ठिकाणे पृथ्वीवरील नैसर्गिक भट्ट्या बनल्या आहेत, जिथे जीवन जगणे हे एक मोठे आव्हान आहे.
